Doğanın Dili, Estetik ve Harmoni Üzerine Felsefi İnceleme
Asuman Kaplan
Doğa, insanın karşısında duran sessiz bir nesneler bütünü değildir; aksine, kendi dili, düzeni ve ritmi olan canlı bir varoluştur. Tarih boyunca filozoflar, sanatçılar ve bilim insanları doğayı yalnızca gözlemlenecek bir olgu olarak değil, okunması gereken bir metin olarak görmüşlerdir. Bu metnin harfleri ağaçlar, nehirler, dağlar ve yıldızlar; cümleleri ise mevsimlerin döngüsü, yaşamın sürekliliği ve evrenin bitmeyen hareketidir. İnsan bu dili anlamaya başladıkça estetik doğar; estetik derinleştikçe ise harmoni, yani uyum kavramı görünür hale gelir.
Doğanın dili, estetik ve harmoni birbirini tamamlayan üç kavramdır. Doğa dili oluşturur, estetik bu dili algılama biçimidir, harmoni ise bu dilin temel ilkesidir. İnsanlık tarihi boyunca güzellik arayışı, aslında doğadaki uyumu keşfetme çabasından başka bir şey olmamıştır.
İnsan dili sözcüklerden oluşur; doğanın dili ise biçimlerden, ritimlerden ve ilişkilerden meydana gelir. Bir ağacın dallanışı, kar tanelerinin simetrisi, kuşların göç düzeni veya okyanusun gelgitleri, görünürde birbirinden bağımsız olaylar gibi görünse de ortak bir düzenin parçalarıdır.
Eski Yunan filozofları bu düzeni kosmos kavramıyla ifade etmişlerdir. Kosmos yalnızca evren anlamına gelmez; aynı zamanda düzen, ölçü ve güzellik demektir. Bunun karşıtı olan kaos ise düzensizliği temsil eder. Bu nedenle evren, Antik Çağ düşünürleri için rastlantıların toplamı değil, akıl tarafından kavranabilecek bir düzendi.
Doğaya dikkatle bakan insan, onun hiçbir zaman bütünüyle sessiz olmadığını fark eder. Akan su, esenrüzgar, kuşların sesi ve yağmurun ritmi, doğanın görünmeyen konuşmalarıdır. İnsan bu dili kulakla değil, bilinçle dinler.
Günümüzde estetik çoğu zaman yalnızca “güzel olan” ile ilişkilendirilir. Oysa felsefede estetik, güzelliğin ne olduğu kadar, insanın güzelliği nasıl deneyimlediğini de araştırır.
Platon için güzellik, duyular dünyasının ötesindeki ideal formların yansımasıdır. Bir çiçeği güzel yapan yalnızca görünüşü değil, onun güzellik ideasına katılmasıdır.
Aristoteles ise güzelliği ölçü, oran ve bütünlükle açıklar. Ona göre hiçbir şey tek başına güzel değildir; güzellik parçaların anlamlı bir bütün oluşturmasıyla ortaya çıkar. Doğadaki yaprak damarları, deniz kabuklarının spiralleri veya insan bedeninin anatomisi bu bütünlüğün örnekleridir.
Immanuel Kant ise estetik deneyimin özgürlükle ilişkili olduğunu söyler. İnsan, doğadaki güzelliği herhangi bir çıkar amacı olmadan seyrettiğinde gerçek estetik deneyimi yaşar. Gün batımını izlerken hissettiğimiz hayranlık, bize hiçbir maddi fayda sağlamaz; fakat ruhumuza derin bir dinginlik kazandırır. İşte estetik, insanın doğayla kurduğu çıkarsız ilişkinin adıdır.
“Harmoni” sözcüğü, farklı unsurların birbirini yok etmeden birlikte var olabilmesini ifade eder. Doğada hiçbir canlı tek başına yaşamaz. Toprak, su, hava, bitkiler ve hayvanlar birbirine bağlı karmaşık bir ağ oluşturur. Bu ilişki ağı, yaşamın sürdürülebilirliğinin temelidir.
Pisagor’a göre evren matematiksel oranlarla kurulmuştur. Ona atfedilen “kürelerin müziği” düşüncesi, gezegenlerin hareketlerinde görünmeyen bir harmoni bulunduğunu anlatır. Buradaki müzik gerçek bir ses değil, düzenin sembolüdür.
Herakleitos ise harmoniyi karşıtların çatışmasında bulur. Gece ve gündüz, yaz ve kış, yaşam ve ölüm birbirine karşı değildir; birbirini tamamlayan süreçlerdir. Bu bakış açısı bize gerçek uyumun tekdüzelikten değil, farklılıkların dengeli birlikteliğinden doğduğunu gösterir.
Modern yaşam, insanı doğadan uzaklaştırırken aynı zamanda estetik duyarlılığını da köreltmektedir. Beton yapılar, yapay ışıklar ve sürekli hız duygusu, doğanın yavaş ritmini perdelemektedir.Oysa insan biyolojik olduğu kadar estetik bir varlıktır. Bir ormanda yürürken hissedilen huzur, denizi izlerken yaşanan dinginlik veya yağmur sesinin insanda oluşturduğu rahatlama yalnızca psikolojik değildir; bunlar insanın doğanın ritmiyle yeniden uyum kurmasının işaretleridir.
Martin Heidegger’e göre insan, doğaya egemen olmaya çalıştığında onun gerçeğini göremez. Doğa ancak onunla birlikte yaşandığında kendini açığa çıkarır. Merleau-Ponty ise insan bedenini doğanın devamı olarak görür; bedenimiz dünyadan ayrı değil, dünyanın içindedir. Bu nedenle doğaya bakmak, bir anlamda kendimize bakmaktır.
Sanat tarihi boyunca doğa, yalnızca resmedilen bir konu değil, sanatın öğretmeni olmuştur. Leonardo da Vinci, doğayı “en büyük usta” olarak görmüş; Claude Monet ışığın değişimini resimlerinetaşımış, Beethoven ise senfonilerinde doğanın ritmini müziğe dönüştürmüştür.Sanatçının görevi doğayı kopyalamak değil, onun görünmeyen harmonisini görünür kılmaktır. Çünkü estetik, nesnelerin dış görünüşünden çok, onların taşıdığı düzeni fark edebilme yetisidir.
Sonuç olarak:
Doğanın dili, insanın konuştuğu dilden daha eski ve daha evrenseldir. Bu dil; matematikte oran, müzikte ritim, resimde kompozisyon ve felsefede düzen olarak karşımıza çıkar. Estetik, bu dili anlayabilme yeteneği; harmoni ise bu dilin özündeki dengedir.
Bugün insanlığın karşı karşıya olduğu çevresel ve kültürel sorunlar, büyük ölçüde doğanın bu sessiz dilini unutmasından kaynaklanmaktadır. Oysa doğa bize rekabetten çok iş birliğini, tüketmekten çok dengeyi, hükmetmekten çok birlikte var olmayı öğretir.
Belki de gerçek bilgelik, doğaya yeni şeyler söylemek değil; onun milyonlarca yıldır söylemekte olduğu sessiz gerçeği yeniden duyabilmektir. Çünkü doğanın dili, estetik ve harmoni, insanı yalnızca güzelliğe değil; aynı zamanda gerçeğe, erdeme ve kendini tanımaya götüren ortak bir yolculuğun farklı adlarıdır.
Kaynakça
-Aldo Leopold- A Sandy Country Almanac
-ArneNaess -Ecology, Comunity and Lifestyle
-İsmail Tunalı, Estetik
-İsmail Tunalı, Sanat Ontolojisi
-MartinHeideger-Varlık ve Zaman
-Aristotales,Poetika
-Hegel, G. W. F. Estetik Üzerine Dersler
Yeni yorum ekle