Sinemamız da bir Atıf Yılmaz Filmi Asiye Nasıl Kurtulur?

Sinemamız da bir Atıf Yılmaz Filmi

Asiye Nasıl Kurtulur?

Şadıman Şenbalkan

Asiye’nin ironisi yaşamın sırrını keşfetmesi mi?

Film bir fuhuş yuvasının baş yöneticisi Selahattin’in birçok kadınla birlikte zaman geçirdiği evde, oradan oraya koşturmasıyla başlamaktadır.  Evdeki düzeni düzenleyenin kendisi olduğu varsayarak sermaye yaptığı kadınlara emirler yağdırmakta, onların dünyasına kurduğu her bir plana uydurmaya çalışmakta ve kadınların kendine olan itaatine, için için sevinmektedir.    Kapitalist düzenin hüküm sürdüğü bir evrende; o evde sermaye olmuş kadınlar, ataerkil toplumdaki hiyerarşinin kadınları mental üzerine biçimlendirmektedir.   Bir homoseksüel olan Selahattin (Selo),tutsak ettiğini varsaydığı kadınlara emir yağdırmaktadır.

Platonun “zincirlenmiş insanlar” miti,  o fuhuş yuvasındaki çalışan hayat kadınlarının birbirlerine benzer bir yaşamda olduğu gerçeğini göstergebilim, gözler önüne sermektedir. Keza, Selahattin’e sermaye olan kadınların, “mağaradan çıkamamaları” alegorisi o kadınların   kadınların, alegorisi o baş-edememe korkularıyla örüntülenmiştir.

Fuhuş yuvasının baş yöneticisi Selahattin,  kendi için kiralık ev arayan Nazlı isimle genç bir kadınla randevu evinin karşısında karşılaşır ve genç kadına, barınacak yer ve para kazanılacak bir iş bulma vaadiyle (asıl adı Asiye olan Nazlı ‘yı)  fuhuş yuvasına sürükler.

Selahattin’in mantıksız,  dürtüsel, ilkel ve salt kendini düşünen benliğiyle;  kendine önem vermekte ve etrafındaki kadınların hayatının dizginlerini elinde tutmak istemektedir.

Asiye, bir bataklığa girmenin eşiğindedir. Vereceği her karar, bir adım sonraki hayatının dinamiklerini yeniden şekillendirecektir.

Aristoteles’ten günümüze kadar dram ve komedi tragedyasında gelen tiyatro ve görsel diyaloglar,    filmin işleniş biçiminde;  düşündürücü ve acı bir tebessümü, dramla yoğrulmuş hayatları ve ataerkil düzeni vurgulamaktadır. 

Filmin gelişmesi,  Fuhuşla Mücadele Dernekleri Genel Başkanı Seniye Hanım’ın, Asiye isimli bir kadından mektup alması üzerine onun yaşadığı randevuevini ziyarete gelişiyle başlar. Bu ziyaretle birlikte randevuevinde, Asiye’nin kurtuluş olasılıkları üzerine tartışmalı bir oyun kurgulanır. Randevuevi sakinleri anlatı boyunca oyun içinde oyun kurar.

Asiye Nasıl Kurtulur? Oyunu ile filmi Anlatıcı ve dinleyicilerin/izleyicilerin birlikte inşa ettikleri bir oyundur. Oyun oynandıkça Anlatıcı ve Seniye Hanım anlatının ihtimallerini ortaya koydukça izleyici de kendi ihtimallerini yaratır. Oyunda ve filmde anlatıcı, izleyici, kahraman iç içe geçer. Kahraman da anlatma eylemine katılır. Peki, bu anlatıcı sesleri arasında ne gibi farklılıklar vardır? Anlatıda sesini duyduğumuz kişi kimdir? Bir anlatıdaki anlatı kipleri olan diegesis ve mimesis ayrımı hakkında ne söyleyebiliriz?

Asiye Nasıl Kurtulur? Oyunu ile filmi tekrarlardan oluşur. Asiye’nin hikâyesi;  Asiye’nin annesi ve Asiye gibi genç kızlar arasındaki bir döngüyü yineler. Anlatıda ironik bir biçimde aynı sözcükler ve olaylar yinelenir. Zaman değişirken yaşananlar aynı kalır. Peki, tekrar eden olaylar ve sözcükler göründüğü gibi birbiriyle özdeş midir? Anlatıdaki tekrarlar ne anlama gelir ve bu döngüsel yapı, olay örgüsünde neyi vurgular?

Anlatıbilim (Narratology) anlatı ve anlatıcı kavramına odaklanır. Anlatı bilimde anlatma ile ilgili temel soru “Kim konuşuyor?” sorusudur. “Asiye Nasıl Kurtulur?” adlı oyunda ve filmde anlatı,oyun içinde oyun olarak kurgulanır ve katman katman açılır. Anlatıcı, dinleyici ve kahraman hikâyeyi birlikte üretir.

 Nazlı   (Asiye), annesinin kaderini yinelememek için evlilik, fabrikada işçilik, okula sığınma gibi pek çok kurtuluş yolu dener fakat randevuevine düşmekten kurtulamaz. Asiye ve onun gibi genç kızlar için tek bir kurtuluş yolu vardır, o da sistemi kuranlardan, yönetenlerden biri olmaktır. Asiye de oyunun sonunda, ancak randevuevinin sahibine dönüştüğünde çarpık düzenin içinde savrulmaktan kurtulur.

Annesinin ve ona çanta dolusu para getiren beraber yaşayacağı erkeğin; annesinin dostu   tarafından öldürülmesiyle, Asiye   para dolu çantayı alıp orayı terk eder. Laker’de karışığını bulan öze varma, ideler dünyasında gidip gelen Asiye’nin kurtuluşunun temelini atar ve artıkAsiye, kendi öznesini oluşturmaktadır.

Platonun ‘Mağara Benzetmesinde ’ki gibi Asiye’nin mağaradan çıkışı, ekonomik gerçeğiyle yüzleşmesiyle birlikte güvende hisseder kendini ve Asiye, çantayı alıp gitmesiyle başlamıştır varoluşundaki onu güçlü kılacak olanı.

Asiye güven korkusu olmadan kurulmuş düzende yaşamanın sırrını ona öğreten sosyo-ekonomik gücün eline geçmesiyle öze güvene dönmüş ve Platon’un 2+2= 4 bölünmüş dünyanın anatomisi anlayışına evrilmiştir.  “Ben de öğrendim artık acımamayı…” der ve sermaye olarak çalıştırdığı kızların her birini birer meta olarak görür.  “Bu kötü otelden çıkalım, havuzlu ve tüm aktiviteleri içinde barındıran bir otelde olalım. Bu düzende yaşamanın sırrını öğrendim. Acımanın aptallık olduğunu öğrendim… “Ben kurtuldum, yarın korkusu olmadan yaşamayı öğrendim artık… Koro gitti, oyun bitti… Hadi gidelim artık…” dediği Fuhuşla Mücadele Dernekleri Genel Başkanı Seniye Hanım’ın koluna girer ve oradan çıkarlar.

İdeler dünyasında Laker de karşılığı olan, özü bulur ve öze dönmüş ve kendi gerçeğine sarılmıştır artık. “Bu düzende yaşamanın sırrı, düşenlere neden tekme vurulduğudur” diyerek düzenin işleyişindeki kabullenişi haykırır.

Dip Not: Genette“AnlatınınSöylemi’nde”,edebieserinamacınınokurumetninbirtüketicisideğil,üreticisihalinegetirmekolduğunuvurgular.AsiyeNasılKurtulur(?)oyununda da filminde de Anlatıcı, gösterilen her sahnenin ardından araya girer ve anlatının olasılıkları hakkında seyirciyidüşündürür.AnlatıcıileSeniyeHanımarasındakidiyaloglar,seyirciyideoyunadâhileder.Anlatıcıileseyirci,oyuncuylaizleyici,kahramanlaanlatıcıyerdeğiştirirveanlatıyıbirlikteüretir.

Anlatıbilim öykü ve öykünün aktarılması süreciyle ilgilenir. Anlatıların bileşenlerini ve içerdiği düzenekleri inceler. Halkbilimci ya da budun bilimcilerin tarihsel bakış içinde masalların kökenini öne çıkaran belge derlemelerinden farklı olarak, bu masalların değişmez ve değişken ögeleriyle yapısını çözümlemeye yönelir. Kuram, Propp’un masal incelemelerinden büyük ölçüde esinlenir (T. Öztokat, 2005, s. 62).

“ Asiye Nasıl Kurtulur?” Adlı oyundan ve film uyarlamasında anlatı, oyun içinde oyun olarak kurgulanır ve katman katman açılır. Anlatıcı ve dinleyici/izleyici hikâyeyi birlikte üretir.  Vasıf Öngören’in oyunu ve Atıf Yılmaz’ın“Asiye Nasıl Kurtulur?” adlı uyarlaması olan film Gérard Genette’in anlatı bilim kuramı çerçevesinde incelenmektedir. Öncelikle anlatı-bilim kuramı üzerinde durulmaktadır, ardından film bu kuram merkezinde irdelenmektedir.

Kaynakça 

Altuğ, Taylan (2008). Dile Gelen Felsefe. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Antakyalıoğlu, Zekiye (2016). Roman Kuramına Giriş. İstanbul: Ayrıntı Yayınları. Aytaç, Gürsel (2003). Genel Edebiyat Bilimi. İstanbul: Say Yayınları.

Barthes, Roland (1988). Anlatıların Yapısal Çözümlemesine Giriş. çev. Mehmet Rifat, Sema Rifat.

İstanbul: Gerçek Yayınevi.

Cohn, Dorrit (2008). Şeffaf Zihinler: Kurmaca Eserlerde Bilincin Sunumu. çev. Ferit Burak Aydar.

İstanbul: Metis Yayınları.

Çıraklı, Mustafa Zeki (2015). Anlatıbilim: Kuramsal Okumalar. Ankara: Hece Yayınları.

Dervişcemaloğlu, Bahar (2008). Çağdaş Batı Eğitiminde Nesir Analizi Yöntemleri. Doktora Tezi. İzmir:

Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Dervişcemaloğlu, Bahar (2014). Anlatıbilime Giriş. İstanbul: Dergâh Yayınları. Emre, İsmet (2006). Postmodernizm ve Edebiyat. Ankara: Anı Yayıncılık.

Esen, Nüket (2012). Modern Türk Edebiyatı Üzerine Okumalar. İstanbul: İletişim Yayınları.

Genette, Gérard (2011). Anlatının Söylemi: Yöntem Hakkında Bir Deneme. çev. Ferit Burak Aydar.

İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.

Jahn, Manfred (2020). Anlatıbilim: Anlatı Teorisi El Kitabı. çev. Bahar Dervişcemaloğlu. İstanbul: Dergâh Yayınları.

Kıran, Zeynel ve Ayşe Kıran (2007). Yazınsal Okuma Süreçleri. Ankara: Seçkin Yayınları. Nutku, Özdemir (2007). Bertolt Brecht ve Epik Tiyatro. İstanbul: Özgür Yayınları.

Öngören, Vasıf (1970). Asiye Nasıl Kurtulur?. Ankara: San Matbaası.

Pekman, Yavuz (2012). Haldun Taner Tiyatrosunda “Yabancılaştırma”. Tiyatro Eleştirmenliği ve

Dramaturji Bölümü Dergisi, 0(7), 16-39.

Platon (2011). Devlet. çev. Sabahattin Eyüboğlu, M. Ali Cimcoz. İstanbul: İş Bankası Yayınları.

Rifat, Mehmet (1992). Göstergebilimin ABC’si. İstanbul: Simavi Yayınları.

Saussure, Ferdinand de (1998). Genel Dilbilim Dersleri. çev. Berke Vardar. İstanbul: Multilingual Yayınları.

Sözen, Mustafa (2008). Anlatı Mesafesi-Anlatı Perspektifi Kavramları, Sinematografik Anlatı ve Örnek Çözümlemeler. ZKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 4 (8), 123-145.

Şahin, Seval (2016). “Çocukluğun Soğuk Geceleri’nde Anlatı Stratejileri ve İdeoloji”, Feryal Saygılıgil, Beyhan Uygun Aytemiz (der.), “Gülebilir miyiz Dersin?”: Tezer Özlü Kitabı, İstanbul: İletişim Yayınları, s.169-187.

Tanyolaç Öztokat, Nedret (2005). Yazınsal Metin Çözümlemesinde Kuramsal Yaklaşımlar. İstanbul: Multilingual Yayınları.

Todorov, Tzvetan (2014). Poetika’ya Giriş. çev. Kaya Şahin, İstanbul: Metis Yayınları.

Topçu, Hayrunisa (2015). Anlatıcı Sorunsalı Işığında Türk Romanına Dair Bir Değerlendirme.

Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Elektronik Kaynaklar

Dervişcemaloğlu, Bahar (2007). GérardGenette’e Göre Anlatı Söylemi (NarrativeDiscourse).

http://www.ege-edebiyat.org. Erişim Tarihi: 24.05.2021.