Kitaplardan Sokaklara
Mitler, Düşler, Masallar- Kukla Festivalleri
Prof. Hasan Pekmezci.
3000 yıllık bir geçmişi olan kukla ile anlatım bireyler ve kitleler arasında önemli bir duygusal-düşünsel farkındalık yaratmayı amaçlamaktadır. Kukla sanatı, çocuklara, genç kuşaklara pek çok konuda eğitimin verebileceği ve onlara görsel bir şölen yanında olumlu insani değerlerin sunulabileceği somut anlatım. Çarpıcı görsel kompozisyonlarla etkili bir eğitim alanı. Tiyatro ve drama ile müzikle, görsel canlandırma anlatımının bileşkesi. Çok yönlü içerik zenginliği başta çocuklar olmak üzere her kesimin ilgisini çekebilen bir şenlik.
Yıllar önce izleme olanağı bulduğum Lahor Kukla festivali ve Alhamra Kültür Merkezinde Kukla tiyatrosu ile Barselona kentinde Katalan Meydanında çok büyük bir binanın cephesine yerleştirilmiş sahnelerde klasik masalların kukla ile canlandırılan gösterileri bugün bile gözlerimin önünde.
Her Yaştan İnsanı Mitler, Düşler ve Masallar Dünyasına Dahil Edebilecek Etkinlikler: Üç Boyutlu İfade/KUKLA Festivalleri
Mitler, düşler, masallar genellikle sözel ve yazılı anlatılacak, dinlenecek, okunacak kültürel kaynaklardır. Başka bir yönü ile de belli ilgi alanlarına, yaş dilimlerine ve kültürel birikimlere bağlı etki çemberi yaratır.
Bu ilgi çemberini genişletebilmek için anlatma-dinleme ve okuma eylemlerinin yanında; üç boyutlu, göze, kulağa, beyne, duygulara toptan etki eden; çok daha somut etkiler yaratabilen, uygulanan; yediden yetmişe herkesin birlikte dahil olabildiği bazı örneklere değineceğim bu yazımda.
Neden böyle bir konu seçtim. Yıllar önce bir sergi için Pakistan’da İslamabat ve Lahor’da bulunduğumuz sırada Pakistan’da diktatör Ziyâülhak’ın şeriat yönetimi altında inim inim inliyordu halk. Özellikle düşünür, yazar ve sanat insanları. Ama buna inat! Lahor caddeleri devasa kuklalarla devler, masallar, kahramanlar canlandırmasıyla, neredeyse tüm kenti sarıp sarmalayan bir karnaval yaşıyordu. Toplumu, halkı istese de istemese de burnunun dibine getirip ayrımsız/kültür ve sanata dahil etmenin bir başka harika yolu.
İslamabad sergimiz nedeniyle bulunduğumuz Pakistan’da toplumun nasıl bir baskı altında olduğunun örneklerini sanatçılardan kapalı kapılar ardında dinlemiştik. Türkleri çok sevdileri için. Mustafa Kemal ‘i sokaktaki bebeler bile coşkuyla anlatıyordu; bizim bazı kesimlerin şartlanmış papağanlıklarına inat. Çoğu yaşamlarından ve akli sağlıklarından kuşkuluydu.Tam o günlerde İslamabad’da ülkenin başkenti en önemli festivallerinden Lok Mela festivali ülkenin tüm renklerini bir araya getirdi. Her yıl Ekim-Kasım ayında Pakistan'ın her eyaletine özgü kültürü, kırsal gelenekleri ve el sanatlarını İslamabad’da buluşturmayı amaçlayan, halkta çok büyük bir enerji yaratan ulusal halk festivali
Bir diğer büyük kent olan Lahor kenti Uluslararası Kukla Festivaline ev sahipliği yapıyordu. Bir festivalin, bir etkinliğin bir kenti toplumsal ayrışma olmadan, kelimenin tam anlamıyla yediden yetmişe nasıl etkilediğini somut olarak gördük burada. Caddeler masal dünyasına dönmüştü. Siyasal*sosyal*ekonomik sorunların diz boyu olduğu bir toplumu kısa bir süre de olsa bu masalsı dünyaya taşımada nasıl etki sağladığının örneği. Aynı günlerde Alhamra Kültür Merkezinde de Kukla tiyatroları ve yanındaki Modern Sanat Müzesi tıklım tıklım izleyici doluydu. Bunları görünce böylesi boyutta uygulamaların bizde neden toplumu sarıp sarmalayamadığını, büyük katılımlarla yapılmadığını düşündüm hep. Bizde yapılanları da bildiğimiz için.
Öyküleri, masalları ya da anlatılmak istenenleri; görsel, işitsel, duygusal, düşünsel amaçlar için çok yönlü bir eğitim atmosferi yaratan yaratıcı uygulamalar. Her etkinliğin başarı ile topluma sunulması örnekleri günümüzde de Karaçi ve Lahor’da devam ettiği gibi dünyanın pek çok ülkesinde farklı temalarla, farklı boyutlarda devam ediyor.
Pakistan-Lahor ve Karaçi Kukla Festivalleri 45 yılını bu işe özveriyle veren Rafi Peer Grubunun etkinliği. Bu yılki Uluslararası Kukla Festivali için her şeyin başladığı yer olan Karaçi'ye geri döndüğü belirtiliyor duyurularda.
Rafi Peer Tiyatro Grubu tarafından Karaçi'de düzenlenen 29. Uluslararası Kukla Festivali'nde, özellikle onlar için ayrılmış bir alanda, parlak renkleriyle dikkat çeken kuklalar vardı: Kocaman burunlu, iri, tombul yaratıklar, küçük, şenlikli atlar ve hepsinin üzerinde yükselen uzun, ince adamlar. Festivali gezen birçok insan için bu tuhaf, fantastik figürler tanıdık görünüyordu. Lahor'daki Kaddafi Stadyumu'ndan başlayarak kenti saran festivaller, sponsorluklar ve gençten-yaşlıya uzanan kalabalıklarla desteklendi. Bu desteklerle festivallerin başarılı olduğu konusunda hiçbir şüphe yoktu. Rafi Peer grubu, kurucularının adına kuklasanatına, müziğe, dansa ve tiyatroya olan tutkularıyla takdir edilen yaratıcı bir genç grup olarak her zaman takdir gördü.
Bizim izlediğimiz Lahor Kukla Festivali Gösteri hazırlıkları 1997
Lahor ve Karaçi Festivalleri sırasında Pakistan halkı ve tüm okulları cadde ve sokaklarda ulusal bir bayram gibi.
*
Barselona Sokaklarında: Yediden Yetmişe Masallar
Yıllar önce bir gezimiz sırasında İspanya'nınen ünlü mağazalar zinciri olan El CorteInglés'in özellikle Barselona'daki Plaça de Catalunya mağazasının dış cephesine kurulan bu devasa mekanik ve animatronik kukla sahnesi, konulara uygun müzikler, çocuklarla birlikte her yaştan insana kış masalları ve dünyaca ünlü hikayeler anlatmaktadır. Kırmızı Şapkalı Kız, Rapunzel, Küçük Prens, Fareli Köyün Kavalcısı gibi masalların binlerce insan tarafından izlendiğine tanık olmuştuk.
Toplumsal Deşarj İçin Fırsat Yaratmak.
1980’lerde akademik çalışmada ders aldığım Metin And ‘’Toplumların çeşitli etkenlerle bunaldığı, patlama noktasına geldiği dönemlerde bu baskıyı azaltmak için kısa süreli de olsa türlü rahatlama yollarına ihtiyaç duyduğuna, buna dair etkinlikler yarattığına işaret ederdi. Halk oyunlarını, türküleri, düğünleri, sünnet düğünlerini örnek gösterirdi’’ Pakistan’da Lahor kenti devasa kukla gösterileriyle tam da bunu yaşıyordu.
insanlık dışı baskılar altındaki sanat camiası ile çok konuştuk bu festivalin amaçlarını.
Hepsi de neredeyse hocamız Metin And gibi söylüyordu. Kısa süre de olsa toplum söyleyemediklerini, içlerinden geçenleri bu etkinliklerdeki temsili kuklalarla özdeşleşerek telafi ediyor, sakinleştirici bir ilaç sayıyorlardı.
Dünyada Kukla Festivalleri
İspanya’daCorrefoc, kötü ruhların kovulmasını temsil ve aziz hamisinin şehir üzerinde koruma sağlamasıyla; iyinin kötülüğe karşı zaferini sembolize eder. Ateş ve gürültünün sokakları arındırdığına inanılır. Şeytanlar, konusu Barcelona'daki belirli festivaller sırasında şeytan kılığına giren ve sokaklarda geçit töreni yapan kültürel gruplardır. La Mercè böyle bir etkinliktir. Şeytanlar patlayıcılar ve eldeki havai fişeklerle sokaklarda koşar. Çok sayıda patlama ve ateş günün düzenidir. Ateş püsküren ejderhalar ya da en azından kıvılcım püsküren ejderhalar da sokaklarda dolaşır, şeytanlar ise ellerinde tuttukları sarmal havai fişeklerle birlikte zıplayarak yürürler.
Barselona İspanyol Köyü Kukla Festivalleri Ve Dev Kuklalar Geçidi
Giants geçit töreni tüm halkı, aileleri, turistleri çok etkileyen popüler bir etkinliktir. Kralların, kraliçelerin ve soyluların kuklalarını taşıyan devasa devler sokaklarda yürür. Bu devasa figürler kalabalığın üzerinde yükselir ve kalabalığın onları tüm ihtişamlarıyla görebilmesi için dönüp dururlar. Devler Geçit törenine genellikle davullarla ritim tutan küçük perküsyon grupları eşlik eder.
Bizde Düzenlenen Kukla Festivalleri
İstanbul’da 27. ve Ankara’da 11.Kukla Festivalleri yapılıyor ama bizdeki festivaller ilgilenenlerin katıldığı çok sınırlı salon gösterileri, kukla eğitim seminerleri olarak tiyatro salonlarında sunumlar şeklinde uygulanıyor. Bir kent insanını, bir bölge halkını ayrımsız istekleri dışında gösteriye, etkinliğe dahil etmek boyutunda değil. Bizim üzerinde durduğumuz konu bu. Sıradan ya da ilgili-ilgisiz her insanı günlük yaşamın bir anında öyküye, masala, gösteriye dahil ederek yaşadığı saate, güne ve belki de anılarına dahil edebilmek.
İstanbul Uluslararası Kukla Festivali
Savaş, günümüz modern çağında istenilen en son şeydir. Karagöz, geçmişten günümüze Balkanların neredeyse tamamı, Kıbrıs, Kuzey Afrika’nın Fas’a kadar olan bölümü, Lübnan, Filistin ve İsrail’in bulunduğu bölgede kendini 20 Yüzyıla kadar var etmiş ve orada yaşayan insanların günlük hayatlarında bir eğlence unsuru olarak yaşamıştır. Karagöz, farklı toplulukların bir araya geldiği bir huzur alanı olmuş, birbirlerinin farklılıklarına birlikte güldükleri ve değerlendirdikleri, mutluluğa birlikte eriştikleri bir etkileşim alanı olmuştur. Karagöz’ün var olduğu toprakların çoğunda bir savaş çıkması ihtimali ile karşı karşıyayız. Şuan Karagöz var olduğu topraklarda yaşanılan savaştan ötürü üzgün. Savaşın hiçbir toprakta ve ırkta hiçbir şekilde fayda sağlamayacağını düşünüyoruz ve bir an önce savaş fikrinden uzaklaşılması gerektiğini inanıyoruz. Dünya için, barışın sağlanması için Karagöz’ün birleştirici etkisinin tüm dünyaya yayılmasını yürekten arzuluyoruz.Cengiz Özek Festival Yönetmeni. Bu sözün sahibi Cengiz Özek dünyada kukla müzelerinde eseri bulunun bir sanat insanımız.
Ankara 11.Kukla Festivali
Bu sene festival 4 günamayinedoludolugeçecek. Türkiye ile 5 ülke katılıyor. Bulgaristan Burgaz Devlet Kukla Tiyatrosu'ndan çok güzel açılış performansı olacak. 'Erik Çöpü' adlı sözsüz komik bir oyun. Kazakistan'dan Musrepov Devlet Akademik Gençlik Tiyatrosu'nun 'Küçük Prens' uyarlaması var. İlk defa Özbekistan katılıyor, onlar da geleneksel bir hikaye anlatacaklar. Moldova'dan çocuklar için çok başarılı bir oyun sahnelenecek, Prenses Benek. Mavrigan Yapım güzel bir oyun oynayacak. Biz Tiyatro Tempo olarak, biz de oynayacağız. Alanya Belediye Tiyatrosu da geçen sene ödül alan 'Yaşlı Adam ve Deniz' oyununu getirdi."
Etkinlikleridüzenleyenleri nebekledikleri var. Kuklasanatının yalnızca çocuklara değil, her yaş grubuna hitap ettiğini vurgulayarak festivali daha çok insanın keşfetmesi gerektiğini beklemek gibi.
*
Dünyadan Kukla Festivallerinden Örnekler
İngiltere Nottingham Kukla Festivalleri
Bu Festival TheatreRoyal&Royal Concert Hall ve City Arts arasında Sanat Konseyi tarafından finanse edilen bir ortaklıktır. Nottingham Kukla Festivali ilk kez 2018'de düzenlendi.
El yapımı kuklalar kullanarak düşündürücü öyküler anlatmasıyla güzel bir hikâye anlatımı etkinliği de gerçekleşti.
Listergate'te gerçekleşen bu destansı karşılaşma, dev kuklaların yerel halkla etkileşimini izleyen ve gösterinin nefes kesen bir hesaplaşmayla doruğa ulaşmasıyla büyük bir keyif alan kalabalığı hayrete düşürdü.
Ancient GiantsInspirate" adlı kukla gösterisinde, tanrılar ve iblisler arasındaki mücadeleyi konu alan bir gösteride, 3-6 metre uzunluğundaki iki kukla birbirleriyle savaştı.
Bournemouth Festivaline Katılan Ukrayna
Kuruluşun desteklediği, çoğu savaşın harap ettiği ülkeden yeni kaçmış çocuklu annelerden oluşan elli beş kişi geçit törenine katılırlar.
Şunları söylerler: "Böylesine harika bir etkinliğe katılma fırsatı bulduğumuz için gerçekten minnettarız. BCP bölgesindeki ev sahibi topluluklara gösterdikleri sıcaklık ve misafirperverlik için teşekkür etmek istiyoruz, ancak aynı zamanda savaşın devam ettiğini ve savaşa karşı birlikte durmamız gerektiğini de hatırlatmak istiyoruz. Deniz Kenarındaki Karnaval, ülkemizin ve insanlarının güzelliğini ve yeteneğini paylaşmamıza ve Ukrayna toplumunun aktif, olumlu ve yerel hayata entegre olduğunu göstermemize olanak sağlayacak."
*
Asya Pasifik Dünya Kukla Festivali
Sözün özeti.
Mitler, düşler, masallar, tarihsel, sözel ve yazılı kültür alanları olduğu kadar toplumsal ve bireysel dışavurum yollarının en önemlilerinden; bunların sınırlarını zorlayayarak. Bu yönü ile psikoterapi ve sosyal terapi özellikleri tarihin her döneminde var. Erklerin başka amaçlarla ve toplum dinamiklerinin düzenlediği belki de erklerden daha başka düşünceler içinde halk yığınlarını içine alan etkinlikler grubundadır. Kukla Festivalleri. Bununla birlikte genel olarak çok yönlü ve çok etkili bir ifade aracı olarak kullanılması dünyanın pek çok toplumunda devam etmektedir.
Bizim bir yazı kapsamında bazı örneklere değinmeye çalıştığımız ulusal ve uluslararası çok sayıda kukla festivali çeşitli tematik düşüncelerle toplumlara sunulmakta. Bunlar sözel olarak dile getirilemeyen toplumsal travmaların, yaşam zorluklarının, dramların, düşünce isyanlarının temalarla ve kuklalarla dışavurumu demektir. Dergi, kitap, video, sinema gibi sunum alanlarına göre halkın ayağına, günlük yaşam alanlarına götürülen ve yediden yetmişe herkesi, istemli-istemsiz de olsa içine alan, sıradan yaşam dizgesine renk katan etkinlikler dizisidir. Gerçek; özellikle yaşama değen her gerçek dünyanın her yerinde insani bir değerdir. Ulusal günler, bayramlar, sefer ve zafer şenlikleri, Metin And hocamızın derslerinde anlatımıyla Culus törenleri/taht kutlamaları, kırk gün-kırk gece düğünleri, sünnet düğünleri hep böyle toplumsal moral değer amaçlı kapsamlı etkinliklerden sayılır.
Bizde yapıldığı gibi kapalı salonlarda, sınırlı ilgilinin katıldığı-katılacağı kukla festivalleri değil anlatmak istediğimiz. Caddeler, sokaklar sahne; sokaktaki her insan izleyicisi olsun. Örneğin; Ankara’da Kızılay’da, Ulus’ta; İstanbul’da İstiklal Caddesi’nde, Erzurum, Konya, Antalya, Sıvas Kayseri, İzmir, Adana, Mersin, Gaziantep, Urfa, Manisa, Bolu, Kastamonu, Artvin, Kars gibi adını sayamadığım her ilimizin, ilçemizin caddelerinde, sokaklarında böyle devasa kuklalarla sunulacak Uluslararası Kukla Festivallerini ve bunların kente katacağı; halkta, sanat ve gösteri camiasında yaratacağı çoklu etkileri bir düşünün.
Neden olmasın.
Hasan Pekmezci.Ankara. Ekim. 2026
Kaynakça
https://www.dunyabizim.com/islamabadda-renkli-bir-festival
https://english.news.cn/20241119/8044a9e62edb45c781ac6496924071e6/c.html
https://www.instagram.com/reels/DQbsFdbjnB_/
Yeni yorum ekle