Kimlikleri, Eserleri ve Atölyeleri ile Sanatçılar

Kimlikleri, Eserleri ve Atölyeleri ile Sanatçılar

Prof. Hasan Pekmezci.

Bütün dünyada sanatçıların kimlikleri, yaşamı anlama, algılama ve anlatma,  eserleriyle somutlaştırma özellikleri; öte yandan yaşadıkları, eser ürettikleri atölyeleri birlikte ele alındığında büyük bir iç içelik, benzerlik, eşdeşlik görülür.
Bu konu Rönesans’tan günümüze kadar benzer alışkanlıklar, ritüeller, gelenekler olarak süre gelen ve ‘’Sanatçı bu ne yapsa yeridir’’ gibi bir yaftaya ve çoğu zaman da bir özentiye dönüşen. Ben özellikle gençlerimizde bu tavrın çok etken olduğunu görüyorum.

Öte yandan ‘’ben resmimi yaparım, ondan sonrasından bana ne’’ gibi bir yaklaşım da var. Bu gibi davranışlara Leonardo’yu örnek gösteririm, 500 yıllık bir geçmişten. Yazan, çizen düşünen, proje üreten, çok yönlü insanlara polimat, Rönesans insanı ya da hezârfen demeleri bundan. Türk sanatında da bu ilke çok geçerli, !924 yılında yurt dışına gönderilen Refik Epikman bu disiplin içinde olanlardan. Resimleri yanında Cumhuriyet’in ilk yıllarında ÜLKÜ ve AR Sanat dergilerindeki yazıları  gibi. Onun öğrencisi olan Adnan Turani resimleri yanında Sanat ve Sanatçılar dergisi yanında çok sayıda kitabı ile. Onun öğrencisi Zafer Gençaydın’ın resimleri yanında sanat ve  sanata bakışını belgeleyen yazıları. Genç arkadaşlarımıza her zaman söylediğimdir: ‘’Sanatınızı keyfinizce elbette yapacaksınız ama ne yaptığınızı, yaşamı, sanatı nasıl gördüğünüzü, felsefenizi mutlaka yazınız. Neden, niçin, nasıl soruları havada kalmasın’.Yaşam ve Sanat felsefesi olmayan durumuna düşmeyin’’.

Örneğin Picasso; kişiliği, yaşamı, eserleri, yazıları ve atölyesi ile tam bir özdeşlik. Portre de yapmış, Guernica gibi bir baş eseri de. Aklına eseni, ilgi alanını saranı.Kimi zaman bizde sanatsal kimlik ve  daha çok tarz konusu geçtiğinde ‘’Ben ağaç ressamıyım, bu benim tarzım; barış resmi yapmam’’ gibi sözler dökülür. Kırk yıl, elli yıl aynı savunma. Picasso’nun hangi konusu, tarzı, tekniği, hangi rengi kırk-elli yıl ‘’benim tarzım bu’’ diye ifade bulmuş ki. İçinde yaşanan toplumun, yaşanan yılların getirdikleri, etkili uyaranları, duyumsama, düşünme, sorgulama alanlarının değişimi farklı farklı anlatım yolları yaşatabilir. Bu değişim doğal anlatımlarla sanatçının sanat hayatına zenginlik kazandırır.

Picasso Atölyesi. Heykelden seramiğe her şey var olduğu Atölye

*

Jackson Pollock

Kişiliği, hayata bakışı ile atölyesi arasında tam bir özdeşlik olan ressamlardan biri de Jackson Pollock.

Sam Francis Resimleri ve Atölyesi

Frida Kahlo Atölyesi. Yaşamındaki kaos, karma karışıklık.   

Kimlikleri, eserleri ve atölyeleri benzer kaos içinde olan çok sayıda sanat insanı var, resimde, heykelde. Willem de Kooning, Alberto Giacometti, Henry Moore, Antony Micallef, James Rosenquist gibi.

Paul Cezanne ve atölyesi.

Eserlerindeki kendine özgü disiplini, kuralı, düzeni, titizliği yaşamında ve atölyelerinde sayabileceğimiz çok örnek var:  Camille Pissarro, Paul Cezanne, Joaquín Sorolla,  René Magritte,  Yayoi Kusama gibi çok sanatçı.  

Sosyal yaşamlarında, giyim kuşamlarında, mesleki çalışmalarında uzun yıllardır gözlemlediğim, ressamlarımızın önemli bir bölümünün kimlikleri ile resimlerinin eşleşmesi çok ilgimi çeker. Elbette çok sübjektif bir yaklaşım bu benim üzerinde durduğum konu, ama zaman içinde bu tür davranışların çeşitli yönlerden gerekliliğini ve önemini gördükçe çok olumlu bulduğum.

Bu yazımda ve daha sonraki yazılarımda ele alacağım ve çok uzun yıllardır aynı sanat ve eğitim ortamlarını paylaştığım, tanıma olanağı bulduğum bazı arkadaşlarımın, dostlarımın kimlikleriyle resimlerinde ve sanat çalışmalarında gösterdikleri tavırları gözlemleyebildiğim kadarıyla anlatmaya çalışmak. Elbette hoşgörülerine sığınarak.

1980’lerden bu yana tanıdığım eğitimci, ressam, sanat etkinlikleri düzenleyici. Bünyamin Balamir

Hayatı, sanatı, resimleri ile ilgili pek çok bilgiyi sosyal paylaşım alanlarında bulmak olası.

Ben ilk tanıştığımız ve birlikte çalıştığımız günlerden başlayarak bir özelliğine tanık olmuştum. Zaman ve yıllar içinde bu özelliğinden hiç ödün vermeden günümüze kadar geldi. Böylesi davranışları çok önemli bulduğum için ilk değinmek istediğim konu bu oldu.

Bünyamin’in bir uygulamasını çok önemli bulurum, bunun bir nedeni de benim bunları altmış yıldır yapmadığım için resim serüvenimin kayıtlarının büyük eksikliği gördüğümden.  Başka bir yönü ile bu gibi disiplinlerin ne denli önemli olduğunu özellikle gençlerimize anlatabilmek adına.  Her resmini büyük küçük ayırt etmeden kayda geçen, belgeleyen, imzası ile resim sayılarını birlikte kullanan bir alışkanlığa sahip Bünyamin. ‘’Bugüne kadar kaç resim yaptın’’ sorusuna dakikasında yanıt verebilecek bir disiplin. Ben dahil pek çok kişinin böyle bir alışkanlığı yoktur düşüncesindeyim. Bu bağlamda kaç kişi bu sayısal verilerin kaydını tutuyor merak ediyorum.  Belli disiplinler içinde envanter tutmak, kimde, nerelerde eserleri var, açtığı sergiler, katıldığı karma ve grup etkinlikleri günü gününe kayıt  altına almak. Bunları yazarken katalog ve biyografi çalışmalarımda çektiğim sıkıntılar aklıma geliyor. Resimlerin imzalarını sadece ‘’Aysel’’ diye atanlar, önünde, arkasında başka bilgiyi gerekli görmeyenler o kadar çok ki. Sorumlusu olduğumuz bir koleksiyonda birbiriyle ilişkisi olmayan sekiz Aysel var. Biyografileri yazarken bazı ressamların doğum ve ölüm tarihlerini öğrenmek için mezarlıklar müdürlüklerine yazılar yazdığımız çok olmuştur.

Günlük yazma, kayıt tutma konusunda sorunlu bir tarihimiz var. Bireysel geçmişi, toplumsal geçmişi okumanın, anlamanın, dersler almanın kaynağı olması gereken yazma, kaydetme, betimleme. Tarihi yazboz oyunu olarak görmemizin, sürekli hatalar yapmamızın altında bu aksamalar olamaz mı?

Bünyamin’in bir başka özelliği alabildiğine hümanist yaklaşımı ile eğitimciliği. Gazi’de uzun yıllar birlikte çalıştık. Onun bir öğrenciye yüksek sesle konuştuğunu görmedim. Bilgisini, deneyimini paylaşma bilinci. Sanat camiasında başka amatör-profesyonel ressamlarla ilgili tek olumsuz cümlesine tanık olmadım. Tam tersine paylaşımcılığı ve sağlıklı insan ilişkileri nedeniyle örgütlediği ressamlarla yarattığı Çorum Sanat çalıştayları bir öncü oldu, Çorum Çağdaş Sanat Müzesinin kurulmasını sağladı.

Çorum Sanat Müzesi

Her katılımcının nasıl bir sanat ortamında sanatsal birikimini paylaştığının tanığıyım. Çoklu sanat insanlarıyla bir hafta-on gün aynı mekânlarda çalışmak kolay değildir. Her biri ayrı telden çalan orkestrayı yönetmek gibi.

Bu özelliklerin bir de sanata, esere, görsel anlatıma yansıyan yönü var; Tuval üzerindeki tavrı. Onun resimlerinde hırçın, kavgacı, yırtıcı, bağırıp, çığıran;  konu, biçim ve renk dünyası görülmez. İç dünyası ile barışık, yaşamla barışık, şiirsel bir yaklaşım. Zaten yazıları, öyküleri, şiirleri bir diğer ifade alanı. Böylesi özdeş alanlardan beslenmek onun süreklilik içindeki sanat tutkusunun kaynağı.

Günümüzde beğeni kültürü de çok değişkenlik içinde. Doğal ya da yapay üst perdeden afra-tafra ifadelerin cirit attığı bir sanat kültürü içindeyiz. Bireysel yaklaşımları genelleme ve herkesi aynı kalıplar içinde görme eğilimi yüksek. Kaotik, insanın insanlığı sorgulamaya başladığı  toplumlarda sanatsal eylem bazında bazı konuları yapanın, yaşayanın bireysel hazzına, yaşamı anlamlandırmada aldığı mutluluğa bağlamak daha gerekli geliyor bana.

Bünyamin Balamir’in yaşama, sanata bakışındaki yalınlık atölyesinde de aynı disiplin içinde. Her şey düzenli, yerli yerinde. Karakterinin yansıması.

Bünyamin Balamir atölyesi

Sanat atölyeleri, karmaşıklığı ve düzeni ile sanat insanlarının mahremiyet alanıdır. Bütün hayallerin, umutların, beklentilerin hatta ideolojik-politik duygusal, düşsel kızgınlıkların, kavgaların yazıyla, çiziyle, renklerle, biçimlerle, formlarla somutlaştığı meydan savaşı alanıdır.

Ağustos 2026, Ankara