Meliha Yıldırım’ın Ankaralı Yazarları Edebiyat Bir Uğraş Değil, Bir Varoluş Biçimidir İhsan Kurt İle Söyleşi

Meliha Yıldırım’ın Ankaralı Yazarları

 

Edebiyat Bir Uğraş Değil, Bir Varoluş Biçimidir

 

İhsan Kurt İle Söyleşi

 

Ankara insanı toprak gibidir; ağırbaşlı, sadık ve mesafeli. Memur şehri bilinir ve öyledir de.İ. KURT

 

Eğitimci, şair ve yazar kimliğiyle yarım asra yakın bir süredir Türk kültürüne ve edebiyatına emek veren İhsan Kurt ile yazma tutkusunu, Ankara’nın gri yalnızlığını ve edebiyatın insanlaşma çabasındaki yerini konuştuk. Meliha Yıldırım’ın gerçekleştirdiği bu derinlikli söyleşi sadece bir yazarın değil, bir coğrafyanın da hafızasını tutuyor.

 

1.Meliha Yıldırım:Merhaba, şairyazar ve eğitimci İhsan Kurt. Kitaplarınızla, edebiyatçı ve eğitimci kimliğinizle sizi birçok alanda görüyoruz. Edebiyata verdiğiniz bunca emeği, bu yoğun sevgiyi neye bağlıyorsunuz?

 

İhsan Kurt: Önce şunu söylemeliyim ki edebiyat benim için bir uğraş değil, bir varoluş biçimi. Edebiyata ve eğitime bu denli bağlı olmamın tek bir sebebi yok; birkaç kaynağın birleşiminden doğan, yıllar içinde oturmuş bir adanmışlık bu. Cevabım çocukluğuma, ilk kelimelerle tanıştığım o masum zamanlara uzanır. Edebiyat, insanın içindeki sessizliğe söz olur; ben de o sessizliğin içinde, Anadolu’nun bozkırında büyüdüm. Okuma yazma bilmeyen anamın anlattığı masallarla, taşların fısıldadığı ve beni ben yapan o derin türkülerle şekillendim.

Bir Kaymakam Kemal Bey'in hikâyesini yazarken ya da Abdurrahim Karakoç'un şiirini irdelerken aslında bir coğrafyanın hafızasını tutuyorum.Unutulmaya bırakılmış ozanların Karacaoğlan’ın, Pir Sultan’ın, Seyrani’nin, Ruhsati’nin deyişleri, zihin coğrafyamı besliyor. Edebiyat bana göre o türkülerin, ozanların ve yaşanılanlardan arta kalan hafızanın taşıyıcısıdır; o hafıza kaybolursa biz de kayboluruz. Çocukluğumda kitaba ulaşmak bir lükstü, bir yoksulluktu ve neredeyse bir isyandı. O sessizlik içinde kelimelerle kurduğum her cümle, dünyaya karşı açılmış bir pencere, bir direnme biçimi oldu. Belkide kendimi o direnişin temsilcilerinden biri olarak gördüm.

Eğitimciliğim ise bu sevginin eyleme geçtiği alan. Önümden on binlerce öğrenci geçti ve her birine bir şeyler öğrettim ve her birinden bir şeyler öğrendim. Sınıfta bir kavramı açıklarken bir dizeyi örnek olarak verirken aslında sadece bilgiler öğretmiyorum; bir gence kendini ifade etme özgürlüğünü ve başkasının derdini dert edinme erdemini kazandırıyorum. Çabam bu düşünceyle sürdü.

Emeğimin temelinde şu var: Yazdıkça anlıyorum, anladıkça seviyorum, sevdikçe yazmak zorunda kalıyorum. Edebiyatı seven insanı sever, insanı seven ise asla yalnız değildir. Herkes onu bıraksa bile kitaplar ve sözcükler onu hiçbir zaman yalnız bırakmaz.

2.Meliha Yıldırım:Yazarken çoğu zaman ne hissedersiniz? Korku, mutluluk ya da hiçbir şeye takılmadan kendinizi yalnızca o ana mı bırakırsınız?

 

İhsan Kurt: Sorunuz bir yazarın ruhunun tam ortasına parmak basıyor. Yazmak, bir duygu sıralamasından çok daha fazlasıdır. Bir nehir düşünün; bazen çağlar, bazen sessizce süzülür, bazen de içindeki taşlarla boğuşur. Yazarken zaman kaybolur, dış dünya küçülür; sadece kelimeler ve ben kalırız. Bu an, en saf mutluluk halidir. Belki de mutluluk ancak böyle tanımlanabilir.

Korku değil ama nitelikli yazma kaygısı her zaman var. Zaten düşünen, bireysel ve toplumsal sorumluluk duyan her insanda kaygı daima vardır. Yazarken en çok sevdiğim şey, “ben” duvarının yumuşamasıdır. Saatlerin işlemediği bir ana dalarım; kimi zaman bir çocuk, kimi zaman yaşlı bir kadın, kimi zaman da yağmur olurum. En çok da fikirlerle cebelleştiğim zamanlarda ben olurum. Bazen duygular susar yalnızca imgeler akar; tıpkı rüya ile uyanıklık arasındaki o eşik gibi. İşte o eşikte doğan şeyler en saf edebiyata dönüşür. Kısacası kaygıyı ve mutluluğu bir kucakta taşır, ama sonunda ikisini de usulca yere bırakıp yalnızca yazma anına, yani "olmak" eylemine teslim olurum.

 

3.Meliha Yıldırım:Toplumsal ya da günlük olayları kolaylıkla kurguya çevirir misiniz? Hayatın içinden süzülüp gelenler diyebilir miyiz eserlerinize?

 

İhsan Kurt: Kolaylıkla değil, aksine çoğu zaman zorlukla. Ve bu zorluk, edebiyatın kutsal yanıdır; çünkü bir olayı olduğu gibi aktarmak haberciliktir, onu kurguya dönüştürmek ise sanat. Okuduğum, gördüğüm, duyduğum her olay beni etkiler ama hemen kaleme sarılmam. Bazı olaylar bir tohum gibi aylarca içimde bekler. Bir çarşıdaki fısıltı, pazar dağılırken çürümüş meyveleri toplayanlar ya da deprem enkazındaki bir çocuk bisikleti... Gündelik hayatın bu küçük kareleri, büyük anlatıların başlangıcıdır. Ya da sıradanlığı çoktan aşmış, düşüncelerime şimşekler çaktıran derinleştirilmiş bir söz.

"Hayatın içinden süzülüp gelenler" ifadenizi çok sevdim. Edebiyatçı hayatın içinden geçerken bazı şeyleri toplar, bazılarını bırakır. Ancak toplumsal olayları asla tezli, yani "şu kötüdür, bu iyidir" diye bağıran bir üslupla işlemem. Toplumsal bir yarayı anlatacaksam onu bir insanın gözünden ve acısıyla anlatırım. Çünkü büyük meseleler, küçük insan hikâyelerinin içinde gizlidir. Bir savaşı anlatmak için cepheden rapor vermek gerekmez; bir annenin gözyaşı yeter bazen.

 

4.Meliha Yıldırım:İlk ne zaman karar verdiniz yazmanız gerektiğine, sizi tetikleyen neydi? Bize edebiyat yolculuğunuzdan ve kitaplarınızdan bahseder misiniz?

 

İhsan Kurt: İtiraf edeyim, belki çok tekrar edilmiş bir kalıp olacak ama ben yazmaya karar vermedim, yazmak bana karar verdi. Çocukluğumda köyümüzün muhtarlık odasında anlatılan Kerem ile Aslı hikayeleri, Gazi dedemin askerlik anıları ve gaz lambası ışığında annemin anlattığı masallar hayal dünyamı zenginleştirdi. İlkokulda çerçilerden aldığım halk hikayeleriyle kitap merakım başladı; bakkalın verdiği lokum sandığından kendime ilk kitaplığımı yapmıştım. O anki mutluluğumu hala unutamam.

İlk kitabımın yayımlanmasının üzerinden kırk yıl geçti. Kendimi tek bir kalıba sokmakta hep zorlandım. Psikolojiden eğitime, şiirden romancılığa kadar geniş bir alanda, disiplinlerarası bir anlayışla yazdım. Buğday tarlası gibiyim; her mevsimde farklı şeyler filiz veriyor. Bilim Tarihinde Keşiflerin İç Yüzü, Türk Atasözlerine Psikolojik Bir Yaklaşım gibi inceleme kitaplarımın yanı sıra, Boğazlıyan Kaymakamı Mehmet Kemal Bey'in hikâyesini anlattığım Kahrolsun Böyle Adalet, Fesat Yuvası ve Ankara Yalnızlığı, Cephede Yazılan Defter gibi romanlar kaleme aldım. Bu romanlar topluma ve tarihe karşı olan sorumluluklarımın ürünüdür. Şiirde ise kendimi daha çıplak ve savunmasız hissederim; Bir Yüreğin Türküleri ve Gül Şafağı Hüzünleribu içtenliğin ürünleridir. Belki bazılarına tuhaf gelebilir ama ben şiirsiz hayatı, en azından şiiriyet katılmayan hayatı kuru ve yavan olarak görürüm. Benzer düşüncelerimi Şair ve Şiir adını verdiğim kitabımda geniş olarak yazdım. Sayısı elliyi aşan kitaplarımın temel gayesi özgünlüğü yakalamaktır. Son olarak Cemil Meriç’te Edebiyat Düşüncesive ardından 2026’nın Mayıs ayında Edebiyatın Adı eserimi okurla buluşturdum. Bu çalışmalarımda edebiyatın daha çok kuramsal tarafında eksiklik olduğunu düşündüğümden inceleme ve kuramsal çalışmalarıma ağırlık verdim.

5.Meliha Yıldırım:Yazmayı düzenli bir şekilde yapabiliyor musunuz? Yoksa gündelik telaşlar yüzünden yazamamak moralinizi bozuyor mu?

 

İhsan Kurt: Düzenli yazmak güzel bir ideal ama gerçekle her zaman uyuşmuyor; çünkü benim için yazmak sadece bir masa başı mesaisi değil. Yazmak bazen bir damla gibi geliyor, bir anda akıyor. Bazen de durağanlık söz konusu. Yazmaya ilk başladığım yıllarda bu karmaşayı daha çok yaşıyordum. Ancak daha sonraki yıllarda belki hayatın her alanı gibi yazmam da rayına oturdu diyebilirim. Engel yok, durağanlık yok. İstediğim zaman istediğim gibi yazabiliyorum. Yeter ki gerçekten yazmak isteyeyim.

Ancak zamanla öğrendim ki yazamadığın günler de yazmanın bir parçasıdır; tıpkı bir tarlanın nadasa bırakılması gibi. O günlerde içimde bir şeyler yoğrulur, gözlem yaparım. Kendime yaptığım en büyük iyilik "ya hep ya hiç" baskısını bırakmak oldu. Artık bir gün sadece bir paragraf veya bir not yazsam da kendimi yazma eyleminin içinde sayıyorum. Yazmadığım günlerde mutlaka okurum; başka yazarların cümleleri zihnimdeki o ateşi hep canlı tutar.

Emekli olmadan önce akademik hayat ve günlük sorumluluklar zamanımı alıyordu. Yazamadığımda moralim bozuluyordu elbette. Ama emekli olduktan sonra yazmak hayatımın bir parçası, hatta yaşama ve bir anlamda eğitime devam etme sebebim oldu. Kitaplarımın çoğunu emekli olduktan sonra yazdım, yazıyorum.

 

6.Meliha Yıldırım:Hayatınızın belli bir bölümünün Ankara’da geçtiğini düşünürsek bu şehrin sizin için anlamı ve ifade ettikleri nelerdir?

 

İhsan Kurt: Ankara, benim için bir ömürlük öyküdür. Hayatımın en çetin, en çok hatıraya bulanmış bölümü orada geçti. Ülkemi dolaşıp Ankara’ya geldiğim ilk gün şehir devasa, ben ise bir toz zerresi gibiydim. Ankara bende üç derin kavramı ifade eder: Eğitim, yalnızlık ve kök. Daha önceki okulum sloganı gösterdi ama Ankara Üniversitesi bana "düşünebilirsin" dedi. Özgün düşünülebileceğinin ışıklarını yaktı. Burada kendi zihinsel yolumu fark ettim diyebilirim.

Ankara insanı toprak gibidir; ağırbaşlı, sadık ve mesafeli. Memur şehri bilinir ve öyledir de.

Bu kentin taşrasında, bir gecekondu semtinde, soba kokan bir sınıfta öğretmenlik yaptım; çocukların gözlerindeki anlama sevincini ilk orada gördüm. Şehrin gri ve yalın duvarları arasında kelimelerimi buldum, en güzel şiirlerimi orada yazdım. Ne kadar uzun kalırsam kalayım, ben her zaman bozkırın, “Çamlığın Başında Tüten Tütün”ü yazan bir toprağın çocuğuyum. Bu yüzden o mesafeli duruşu ve kalabalık içindeki tenhalığı Ankara Yalnızlığı romanımda işledim. Şimdi başka bir yerde olsam da içimde hep bir Ankara köşesi vardır.

 

7.Meliha Yıldırım:Eserlerinizde bireyin kendisinden bir şeyler bulduğu, insana dokunan meseleleri işliyorsunuz. Bunun sırrı nedir?

 

İhsan Kurt: Çünkü anlatacak başka bir şey bilmiyorum. Dünya ve teknoloji değişiyor ama insanın iç dünyası, korkuları ve umutları bin yıl önce neyse bugün de aynı kalıyor. Dert, ortak bir paydaya sahiptir; benim sıkıntım sizinkiyle aynı kökten beslenir. Edebiyatın gücü de bu farklı hayatları aynı duyguyla buluşturabilmesidir.

Ben yazarken asla yukarıdan bakan, akıl veren bir konumda olmadım. Her satırda okura, "Bak, ben de bu yolda tökezledim, ben de bu sorunun cevabını arıyorum" dedim. Hazır cevaplar vermek yerine birlikte düşünmeye, birlikte aramaya davet ettim. Günümüz dünyası o kadar gürültülü ki insanların kendileriyle baş başa kalacak köşeleri kalmadı; edebiyat işte o son sığınaktır. Edebiyat kabalığa, kabadayılığa bir başkaldırıştır bana göre. Bunun için edebiyat yazılarımı topladığım bir kitabımın adını Zekayı Efendileştirmek adını koymuştum.

 

8.Meliha Yıldırım:Son yıllarda sayıları hızla artan yazma atölyeleri hakkında ne düşünüyorsunuz? Sizce yazarlık sonradan öğrenilebilen bir şey mi, yoksa yetenek mi ön planda?

 

İhsan Kurt: Yazarlık iki bileşenden oluşur: Zanaat ve sanat. Zanaat kısmı (dil bilgisi, kurgu teknikleri, karakter inşası) kesinlikle öğretilebilir ve disiplinli çalışmayla ortalama bir yazar olunabilir. Ancak sanat boyutu doğuştan gelen bir kıvılcımı, yani yeteneği gerektirir. Atölyeler var olan yeteneği besleyebilir ancak ticari kaygılarla "bir ayda yazarlık" vaat eden yapılar sadece umut sömürür.

Atölyelerin en büyük riski, tek tipleştirilmiş, kalıp yazarlar üretmesidir; bu kalıplar genç yazarın özgün sesini boğabilir. Bir atölye size dünyaya bakış açınızı veya yüreğinizin sesini öğretemez. Yetenek bir tohuma benzer; çalışmak, emek ve sabırla sulanmazsa filizlenmez.Yetenek başlangıçta bir avantajdır ancak asıl zafer çalışma ve devamlılıktır. Tabii ki bunlarla birlikte duyarlılıktır. Sadece konuşamayanlar değil duyarlı olmayanlar da duyuramazlar.

 

9.Meliha Yıldırım:Çok okudukça ve yazdıkça kendinizi daha yalnız hissediyor musunuz? Yalnızlaşmayı nasıl görüyorsunuz?

 

İhsan Kurt: Evet, okudukça ve yazdıkça yalnızlaştığımı hissediyorum. Okudukça dünyayı farklı görmeye başlıyorsunuz; sıradan şeyler sıradan gelmiyor, her gülüşün arkasında bir katman arıyorsunuz ve bu durum çevreyle kendiliğinden bir mesafe oluşturuyor. Yazmak da iç sesle konuşmak olduğu için o yalnızlığı derinleştiriyor.

Ben yalnızlığı ikiye ayırıyorum: "Seçilmiş yalnızlık" üretmek ve düşünmek için gerekli ve verimlidir; "dayatılmış yalnızlık" ise anlaşılmamışlığın getirdiği ağır bir bedeldir. Yalnızlık, yazarın hem malzemesi hem de hastalığıdır. Eğer onu yazıya dönüştürebiliyorsanız bir zenginliğe dönüşür ve sizi iyileştirir. Okumak başka ruhlarla yolculuk etmektir; ancak kitabı kapatıp sıradan dünyaya döndüğünüzde o uyumsuzlukla birlikte yalnızlık da kaçınılmaz olur. Yine de yalnızlığımı bir dost gibi seviyorum; çünkü bana kendim olmayı öğretiyor. Okudukça ve yazdıkça da yalnızlık kapıma pek uğramıyor.

 

10.Meliha Yıldırım:Yazmaya başlamadan önce her şeyi kafanızda finale kadar kurgular mısınız, okumak yazma sürecinizi nasıl etkiler?

İhsan Kurt: Kafamda katı bir final planlamak yerine, süreci hayallerimle yaşayarak yazmaya başlamayı seçerim; yazarken yeni çağrışımlar ve aydınlanmalar keşfederim. Ancak yılların getirdiği birikimle kafamda ister istemez dil, ritim ve cümle yapısına dair bir iskelet oluşur. Şiirde ise durum tamamen farklıdır; bir dize düşer, o imgenin peşine takılırım. Şiir bir inşa değil, bir keşiftir. “Şair ve Şiir” adını verdiğim kitabımda konuyu derinlikli olarak yazdım.

Okumak ise benim için yemek yemek gibidir; okumazsam aç kalırım. Bazen iyi bir kitaba dalıp yazmayı ötelediğim de olur. Okumak yazmanın düşmanı değil, en büyük besinidir; dilin hafızasını taze tutar. Bazen okuduğum eser çok iyi olduğunda geçici bir "ben bunu yazamam" çöküşü yaşasam da her yazarın kendi özgün sesi olduğunu bilerek yeniden masama dönerim. Okumak ve yazmak, içimden geldiği gibi akan iki ayrı nehirdir.

Son olarak siz sormadan ben paylaşayım. Nasip olursa 2028 yılından çok önce tamamlamayı hedeflediğim altı dosyam bulunuyor. İnceleme, araştırma, biyografi ve gezi türlerinde hazırladığım bu özgün çalışmaların tamamı Cengiz Aytmatov üzerine.

En büyük arzum, bu eserleri Aytmatov'un 100. doğum yıl dönümünden önce okurla buluşturabilmek. Sevindirici olan ise dosyaların büyük ölçüde tamamlanmış, artık yayıma hazır hâle gelmiş olması.

Meliha Yıldırım:Kırgız yazar Cengiz Aytmatov’la söyleşiyi bitirmemiz ayrıca güzel oldu.Türk dünyasının çok önemli yazarlarından biri hakkında kitap yazmak çok büyük bir emek ve bilgi gerektiriyor. Sizi tebrik ederiz bu özverili çalışmanız için.

Güzel söyleşi için çok teşekkür ederim. Ders niteliğindebirçok alt başlık söylediniz bize manşet gibi hafızamızda şimdiden yer buldular. Kaleminiz hep çalışsın İhsan Kurt Hocam. Selamlar