Hakani Şirvani (Ö. 1199)

Hakani Şirvani (Ö. 1199)

Ünlü kaside şairi Hakanî Şirvanî 1126 yılında Gence’de dünyaya geldi. Adı bütün tezkirelerde İbrahim olarak geçer. Necîbüddin Ali adında dülger bir babanın ve sonradan Müslüman olmuş bir annenin oğludur. Orta halli bir ailenin çocuğu olan Hakanî amcası Kafiyüddin Ömer tarafından himaye edildi. Amcasından Arapça öğrendi. Arap edebiyatının tanınmış eserlerini okudu. Hakanî, öğrenimini sürdürdüğü yıllarda “Hakaikî” mahlası ile gazeller yazmaya başladı. [1]

Peygamber’in şairi Hassân b. Sâbit’e benzetilerek kendisine amcası tarafından “Hassânü’l-Acem” unvanı verildi. Dönemin ünlü şairlerinden Ebü’l-Alâ-yi Gencevî onu öğrencileri arasına aldı ve kızıyla evlendirdi. Şirvanşahlar’dan Ebu’l-Muzaffer Hakân-ı Ekber, Hakanî’ye “melikü’ş-şuarâ” ve “nedîmü’ş-şuarâ” unvanlarını verdiği gibi “Hakanî” mahlasını kullanmasına da izin verdi. Bir süre sonra kayınpederiyle arası açıldı. Şirvanşahlar sarayında umduğunu bulamadığından ailesini geçindiremeyecek duruma düşmüş ve babasından yardım istemek zorunda kalmıştı.[2]

Geçimini sağlamak amacıyla kendilerine kasideler takdim edecek yeni çevreler arayan Hakanî, Rükneddin Muhammed için bir kaside yazdıysa da umduğunu bulamadı. Toplumdan uzaklaşmayı ve inzivaya çekilmeyi çok istediği halde ömrünün sonuna kadar bunu gerçekleştiremedi.

Hakanî, Selçuklu Sultanı Sencer’le ilişki kurmak amacıyla Rey’e gitti. Ancak orada iken Oğuzlar’ın Sencer’i esir ettiğini öğrenince Şirvan’a döndü. Bunun üzerine 1156-1157hacca gitmek için Şirvan’dan ayrıldı. Hac dönüşü bir süre İsfahan ve Bağdat’ta kaldı. Ülkesine döndüğünde kayınpederi ve diğer kimseler tarafından sıkıştırıldığı için Mekke’de tanıştığı Derbend Emiri Seyfeddin Arslan’ın yanına gitti ve ona kasideler yazdı. Mekke’ye kadar uzanan bu seyahatinde Tuḥfetü’l-Irâḳeyn adlı seyahatnâmesini kaleme aldı. Kayınpederi Ebu’l-Alâ-yiŞirvanî ölünce Hakanî’yeŞirvanşahlar sarayının yolu açıldı ve kendisine maaş bağlandı. Bir süre sonra muhtemelen kendisini çekemeyenlerin iftiraları üzerine yedi ay zincire vurularak hapsedildi. Ertesi yıl hacca gitmesine izin verildi. Hacca giderken uğradığı Medâin’deSasanîler döneminin muhteşem harabelerini gördü ve bu harabeleri anlatan ünlü kasidesini yazdı. [3]

Daha sonra Ahsitan’dan aldığı bir mektup üzerine Şirvan’a gitti. Divanda bir görev isteği yerine getirildi. O günlerde yirmi yaşındaki oğlu vefat etti. Hayattan usanmış bir durumda Gence’ye gitti ve orada Nizamî-i Gencevî ile tanıştı. Nizamî ile aralarında derin bir dostluk ve sevgi bağları vardı. Karısının vefatı üzerine onun için sekiz mersiye yazdı ve çok geçmeden kendisi de Tebriz’de öldü. Sorhâb adı verilen yerde bulunan Makberetüşşuarâ’da defnedildi.[4]

Hakanîklasik çağların en büyük şairi kabul edilir. Keskin zekâsı ve geniş hayal gücü sayesinde şiire yenilikler getiren Hakanî, şiirlerini yüksek insanî duyguların yanı sıra döneminin ilmî verilerine yaptığı telmihlerle de süsler. Eşya ve olaylar arasındaki ilişkileri en güzel teşbih ve istiarelerle dile getirir. Şiirlerinde geniş ölçüde yer verdiği İslâmî unsurlara annesinden öğrendiği Hıristiyanlık’la ilgili unsurları da katar. Özellikle mersiyelerindeki duyguları daha samimi ve içtendir. [5]

Şiire şekil bakımından yenilikler getiren Hakanî, şiirlerinde genellikle kısa vezinler kullanmış, beyit sayısı bakımından da kasideyi zenginleştirmiştir. Kendisi daha hayatta iken şiirleri İslâm dünyasında büyük bir ün kazanan şairin bu etki ve şöhreti yüzyıllar boyunca süregelmiştir. Nitekim MevlanâCelaleddîn-i Rumî’nin birçok gazelinde onun etkisi görülür.

Hakanî, kendisinin şiirde olduğu kadar nesirde de iyi bir sanatkâr olduğunu söyler. Şiir alanındaki başarısı günümüze kadar gelen bol miktardaki malzemeden anlaşılmaktadır, ancak bilinen mensur eserleri bu konuda yeterli bir fikir vermez. Sayıları altmışı bulan mektuplarını ihtiva eden münşeât mecmuası ile Tuhfetü’l-Irâkeyn adlı eserinin önsözünün dışında mensur bir eseri günümüze kadar gelmemiştir.[6]

Şiirlerini sundurulduğu kişiler arasında ayrıca çok sayıda başka hükümdar, devlet görevlisi, bilgin ve şeyh de bulunmaktadır.

Seçkin dinsel figürler ve bilim insanları ile olan ilişkilerinde ise yakın kişisel bağların en net kanıtları görülmektedir. Örneğin Hakanî’nin, Gence’de ikamet eden ve muhtemelen 1163’ten çok sonra vefat etmemiş olan Şeyh Bakuî’yebüyük bir bağlılık duyduğu, ona birkaç şiir adadığı ve vefatının ardından mersiyeler yazdığı anlaşılmaktadır. Kendisine yazılmış uzun bir mektup da günümüze ulaşmıştır. Derbent’te bir hankâhı bulunan ve Hakanî’nin en az bir kez çekildiği tasavvuf mürşidi NecmüddînSimger ile de daha samimi bir ilişkisi olduğu görülmektedir. Hakanî onu kasidelerinin birinde ve Tuhfetü’l-Irâkeyn’de övmektedir. [7]

Dili ve ifadeyi ön plana koyan, son derece süslü, ağır edebî sanatlarla örülü üslubu ve paradoksa olan düşkünlüğü Hakanî’ninen belirgin vasıflarıdır. Özellikle tan yeri ağarması ve güneş tasvirlerinde, tıp ve doğa bilimlerine ait terimlerle örülü benzersiz bir metafor hazinesi sergiler. Gerek şiirlerinde gerekse mektuplarında kullandığı bu girift ve çetin üslup, ilk okumalardan itibaren okuyucu için bir meydan okuma teşkil etmiş ve eserlerine çok sayıda şerh yazılmasına zemin hazırlamıştır. [8]

Eserleri:

1. Tuhfetü’l-Irâkeyn Farsça ilk manzum seyahatnâmedir. HakanîIrâk-ı Acem ve Irâk-ı Arab, Mekke ve Şam gezisini anlattığı bu eseri 1157 yılında Bağdat’ta yazmaya başlamış ve kırk gün içinde tamamlamıştır. Eser, geleneksel mesnevilere nazaran oldukça sıra dışı bir formdadır. Senaî’ninKârnâma-yiBelh’i gibi öncül eserlerle benzerlikler taşısa da, form bakımından kendi çok matla’lı kasidelerine daha çok yaklaşır. Şiir boyunca üç bin beyitten fazla bir hacimde, dizelerin dörtte üçünde Güneş’e hitap edilir; Güneş, şiirin temalarını yansıtan karmaşık ve hayati bir simge haline gelir. Şair derdini Güneş’e şikâyet eder, Şirvan’ı terk edemediği için kendisinin gidemediği hac yolculuğunu Güneş’in yapmasını ister.

2. Dîvân. Kaside, terkibibend, kıta, gazel ve rubaîlerden oluşan eser 17.500 beyitten oluşur. Döneminin hemen bütün ilimlerine vâkıf olan Hakanî, şiirlerinde duygularıyla bilgilerini büyük bir ustalıkla bağdaştırdığından şiirlerinin anlaşılması bir ölçüde bu ilimler hakkında yeteri derecede bilgi sahibi olmaya bağlıdır.

3. Mektuplar

Şiir ve nesirdeki üstün yeteneğiyle övünen Ḵāqāni’nin şiirleri haricinde kaleme aldığı yegâne nesir ürünleri mektuplarıdır. Yaklaşık altmış mektubu barındıran bu metinler müellif nüshası olmasa da edebi kaliteleriyle dikkat çeker.

 

A güzeller sultanı, söyle; böyle güzel güzel salınarak nerelere kadar?

Bir mumsun sen gizli gizli gidiyorsun kelebek peşinde nerelere kadar?

 

İnsaftan vazgeçtin sen, zulmü ortaya saçtın sen

Nice masum kalbi kanlara boğdun, gizli kan akıtmak nerelere kadar?

 

O narin gerdanın gerdanlığa ışık salmış, misk kokulu saçlarınla hüküm yürütürsün

Yoluna çıkan yüz bekçiyi katledip, bu buyrukla daha nerelere kadar?

 

Gönlüme ateş gibi akarsın, ansızın gelir de süzülürsün

Can ırmağımda ne tatlı salınırsın a can pınarı böyle nerelere kadar?

 

Külâhını yana eğmiş, yakasındaki o büyüleyici top saklı kalmış

Elbisenin bağları çözülmüş, misk kokulu saçlar eteklere dökülmüş, nerelere kadar?

 

Gece hırsızları bile ışıktan, mumdan korkar dururlar ne ilginç

Ey gece tenli mum, sen bu insan hırsızlığın nerelere kadar?

 

Her an bir savaş çıkarıyorsun, meydan okuyor, kahramanlar deviriyorsun

Sığmazsın daracık gönlüme, ey vahşi atlı, bu cirit oynayış daha nerelere kadar?

 

Eğer bir an izin versem feryadıma, nefesimle yakarım bu esen rüzgârı;

Her zulmün bir haddi vardır, bu firkatin sınırı daha nerede bitecek?

 

İşte bak Hakanî senin uğrunda ölmeye hazır, senin beslediğin o dertli kuş o

A gönlümün köşesini mesken tutan sevgili! Bu davetsiz misafirlik daha nerelere kadar? [9]

***

A geçen yıl can dostum, bu yıl yabancı!

Sen yaraşandan koptun, kötüleri yaptın baş tacı!

 

A vuslat incisini alçakların elmasıyla delen!

Sen ne zamana dek kehribar gibi seveceksin çöp gibi alçakları?

 

Gökteki Güneş gibi her akşam ne diye utançla

O vefasız dostların önünde eğersin başını?

 

Düşmanımız olanla yâr oldun, yâren oldun

Bizden aşağı olanla kurdun dostluğu, sırdaşlığı!

 

Haklısın, pek yerinde bir seçim yaptın doğrusu:

Mesih’e sofra yakışır, eşeğe ot bağları!

 

Biz sana hediye düşmüş kıymetli birer mücevherdik

Cefa edip kadrimizi bilmedin, attın dışarı!

 

Gözü olmayan nasıl anlasın güneşin hünerini?

Testici ne bilsin yakutun değerini?

 

Kötü yazgı düşürdü bizi senin sevdana

Evet! Yazıklar olsun böyle yazgıya!

 

Keşke bir ateş düşseydi de baştan başa her yana

Ne senin o güzelliğin kalırdı, ne de bizim sevdamız burada!

 

Yazgının kararıydı bütün bunlar, yoksa asla olmazdı böyle

Hakanî nerede a canım, senin sevdan nerede? [10]

 

KAYNAKÇA

Abbâs-i Mahyâr, Şerh-i Kasâid-i Hâkânî, Tahran 1388 hş.

AnnaLiviaBeelaert, “ḴāqāniŠervāni”, EncyclopædiaIranica, XV, 522.

Muhammed-i İstilamî, Nakd u Şerh-i Kasâid-i Hâkânî, Tahran 1387 hş.

Tahsin Yazıcı, “Hâkân-i Şirvânî, DİA, İstanbul 1997.

Zebîhullâh-i Safâ, Târîh-i Edebiyyât Der Îrân, Tahran 1378 hş.

 

 

[1]Zebîhullâh-i Safâ, Târîh-iEdebiyyât Der Îrân, II, 776-77; Tahsin Yazıcı, “Hâkân-iŞirvânî, DİA, İstanbul 1997, XV, 168; AnnaLiviaBeelaert, “ḴāqāniŠervāni”, EncyclopædiaIranica, XV, 522; Muhammed-i İstilamî, Nakd u Şerh-i Kasâid-i Hâkânî, Tahran 1387 hş., s. 15-16; Abbâs-i Mahyâr, Şerh-i Kasâid-i Hâkânî, Tahran 1388 hş., s. 9-10.

[2] Tahsin yazıcı, “Hâkân-iŞirvânî, DİA, XV, 168; Abbâs-i Mahyâr, Şerh-i Kasâid-i Hâkânî, s. 9-10.

[3]Safâ, Târîh-i Edebiyyât Der Îrân, II, 781; Tahsin yazıcı, “Hâkân-i Şirvânî, DİA, XV, 168-69; AnnaLiviaBeelaert, “ḴāqāniŠervāni”, EncyclopædiaIranica, XV, 523.

[4] Tahsin yazıcı, “Hâkân-iŞirvânî, DİA, XV, 169; Abbâs-i Mahyâr, Şerh-i Kasâid-i Hâkânî, s. 30.

[5] Tahsin Yazıcı, “Hâkân-iŞirvânî, DİA, XV, 169.

[6] Tahsin yazıcı, “Hâkân-iŞirvânî, DİA, XV, 169.

[7]AnnaLiviaBeelaert, “ḴāqāniŠervāni”, EncyclopædiaIranica, XV, 523.

[8]AnnaLiviaBeelaert, “ḴāqāniŠervāni”, EncyclopædiaIranica, XV, 523.

[9]Dîvân-i Hâkânî, Gazel: 3.

[10]Dîvân-i Hâkânî, Gazel: 9.