İyiliğin Güvenlik Soruşturması

İyiliğin Güvenlik Soruşturması

En sade haliyle, yaşlı bir kadın yoldan geçerken Sadık’a seslenip rahatsızlığını beyan etti ve yakındaki bir dükkândan sigara alıp gelmesini istedi. Sadık da gidip alıp getirdi.

Topu topu üç beş dakikalık temas. Diyebilirsiniz ki, “Eee… Ne var bunda? Yardım istemiş, yardım edilmiş.”

Ne mi var?

Günümüz insanının heybesindeki hayat öğretilerine bakılırsa, bir yardım talebi asla sadece bir yardım talebi değil. İşin içinde güven var, güvensizlik var, çelişki var, dur bakalım altından ne çapanoğlu çıkacak merakı var, ön yargı var, etik var, az biraz da ambalajlı nezaket var... En önemlisi de niyet ile sonucun yaka paça birbirine girdiği vicdan çatışması var! İki tarafın da güvenini ve güvensizliğini aynı anda besleyen harika katmanlar... İlk bakışta basit bir "bakkal-çakkal alışverişi" gibi görünse de içinde ahlak felsefesinden insan psikolojisine, toplumsal cinnetten mahalle diplomasisine kadar ne ararsanız var. Valla mahallede cereyan eden bu vakayı alıp sosyoloji profesörlerine tez diye sunsanız, adamlar teyzenin iki dakikalık talebi karşısında cübbesinin olmayan düğmelerini ilikler, diplomasını gözyaşlarıyla yırtar, gidip bir köşede sakinleşmeyi bekler.

Bizim Sadık Bey ki… Kendisi belki de mesleki deformasyon icabı her şeyi enine boyuna, hatta derinliğine ve çaprazlama düşünme hususunda tescilli bir uzman. Sonbahar rüzgârlarının çevreye atılan ne kadar plastik bardak, cips paketi ve çöp varsa kaldırımlara sürüklediği hafif kirlilikte, eve doğru seyrediyor. Hava deseniz tam bir memleket havası. Ne yağdı yağacak, ne açtı açacak, belirsiz ve gri… Tam o sırada, kaldırım kenarındaki dükkânın önünde duraksadı. Bir ses, arkadaki zincir marketin çıkış kapısı tarafından yükseliyordu. Teyze gözüne bizim Sadık’ı kestirmiş. “Beyefendi! Beyefendi, bakar mısınız?”

Buyurun buradan yakın! Durum tam bir felsefi ikilem, tam bir memleket klasiği. Durmasa vicdanı sızlayacak, dursa başına çorap örecek. Dönüp baktı. Yaşı yetmiş ile seksen arasında mekik dokuyan, üstünde kırmızı ağırlıklı, yaprak desenli, şöyle hafifçe dekolte tulumlu bir teyze! Saçlar civciv sarısı, biraz seyrelmiş ama arkadan öyle afili bir şekilde toplanmış ki sormayın. Yani nereden baksanız, kendi geçmişine takılı kalmayıp elli’lerin toplumsal dinamikleri içinde evrilerek günümüzün yaşam tarzıyla barışmış, cumhuriyet bakiyesi bir modern teyze profili.

O birkaç saniyelik duraksamada Sadık boş durur mu, zihninde devasa bir adalet terazisi kuruldu bile. İki metre mesafeden, emniyet payını bırakarak sordu.

“Buyurun teyze?”

“Dizlerim ağrıyor evladım, yürüyemiyorum.” Eliyle işaret ederek “Şurada iki yüz metre ilerdeki dükkândan bana bir mavi bilmem ne sigarası alıver.”

Sadık için teyzenin isteğinin bu ilk aşamasında, aklının bir tarafında fiziki rahatsızlığını dile getirerek yardım isteyen bir büyüğe el uzatma arzusu duruyor. Diğer tarafta hiç tanımadığı bir yabancıya umudunu emanet edecek kadar saf bir toplumsal güven sergileyen kadın duruyor. Ötesinde ise modern şehir hayatının ruhumuza matkapla delik açarak yerleştirdiği o görünmez savunma mekanizmaları... Güven, güvensizlik ve “Acaba bir numara mı var?” şüphesi…

Hemen ardından o derin milli çelişkimiz baş gösterdi. Rahatsız olduğunu, nefes almakta zorlandığını söyleyen bir insanoğlu, sağlığına ilk balyozu vuracak olan sigarayı talep ediyordu! Ön yargılar hemen sıraya girdi. Bir yanda "Yaşlı ve sempatik teyzeden kötülük gelmez" diyen olumlu kalıp, diğer yanda "Sokakta seninle durduk yere diyalog kuran yabancıdan arkana bakmadan kaç" diyen olumsuz şehir refleksi... Bütün bunlara kadının o kırılgan nezaketi ve Sadık’ın durumu çözmeye çalışan tereddüdü eşlik ediyordu. Ama en büyük hesaplaşma etik alandaydı. Bir insana yardım etmek vicdani bir ödevdi, tamam. Ancak rahatsız olduğunu söyleyen birine sağlığını daha da çökertecek zehri kendi eliyle götürmek, niyet ile sonuç çatışması’nın tam ortasına düşmek demekti. İyilik yapayım derken zararlı alışkanlığın yoluna taş mı döşeyecekti, yoksa reddedip kadının hür iradesine ve ihtiyacına ayıp mı edecekti?

İyilik damarı bizimkinin yakasına yapışmıştı bir kere, yardıma karar verdi. Verdi de… Alınacak illetin ne parasını uzatan vardı ne de vermeye yeltenen! Bizim Sadık kurnaz ya, sözüm ona lafı dolandırdı.

“Fiyatı ne kadar acaba teyze?”

Teyze gayet pişkin, gayet rahattı. “Bilmiyorum evladım, sen alıver.”

Teyzenin aklındaki mantık harikaydı. "Seni tanımıyorum ve sana baştan güvenmiyorum ama senin bana yardım etme ihtimaline güveniyorum." Teyzenin o anki dünyasında "Ulan ben güvenmediğim adama neden parayı önden vermeden iş buyuruyorum?" veya “ adamda para var mı yok mu acaba” gibi sorgulamalar hak getire. "Ben yaşlıyım ve buna bağlı engellerim var, geleneksel yaşlılık avantajımı da sonuna kadar tepe tepe kullanırım" kararlılığı hüküm sürüyordu.

Eh, Sadık bir kere yardıma karar verdi ya, "söz ağızdan çıktı, artık vicdanın esiriyiz" mantığıyla dükkân istikametine doğru ilerlemeye başladı. Teyze arkadan, “Beyefendi burada bekliyorum!” diye tekrar ünledi.

"Peki" dedi Sadık. Demesine dedi lakin gel de sen onu kafasının içindeki kıyamet kalabalığına sor! İki yüz metrelik yolu yürümeye başladı. Yürürken kafasının içindeki tam teşekküllü Yargıtay Ceza Genel Kurulu toplantısına kendi çapında felsefi savunmasını hazırladı. Yetişkin ve akli dengesi yerinde bir teyzenin sigara içme kararı tamamen kendi hür iradesi. Ben kadını sigaraya teşvik etmiyorum ki! Sadece fiziksel engeli olan bir vatandaşın kendi iradesiyle verdiği kararı uygulamasına ayakçılık ediyorum. Dolayısıyla ciğerlerin iflas etmesinin sorumlusu ben olamam! İçindeki bu amansız kavgaya rağmen gidip sigarayı aldı. Geri döndü. Teyze cidden bıraktığı yerde dikiliyordu. Yardım edilmeye hakkı olan insanların o tatlı mahcubiyetiyle çat pat yaprak desenli tulumunu düzeltiyordu. Sadık paketi uzattı. “Buyurun teyze, istediğinizi aldım ama... Açıkçası ben size bu sigarayı almakla hayır mı yaptım, günaha mı girdim pek emin değilim.”

Teyze şöyle bir Sadık’ın yüzünü süzdü. Çantasından parayı çıkarıp tamı tamına uzattı. Sonra da savunmasını patlattı. “Kendime almadım evladım, evden çıkamayan kardeşime aldım. Bırakamıyor mereti, biz de bir şey yapamıyoruz.”

Hal böyle olunca, Sadık akşam ebesinin (ninesinin)  evinin salonuna kurulduklarında olayı sıcak sıcak masaya yatırdı. Anlatırken de hâlâ meselenin güven, güvensizlik ve yardımseverlik boyutunu hararetle tartışıyordu.

Doksanlarına merdiven dayamış Elmas Ebe (Nine) olayı dinlediğinde derinden gelen, adeta eski Türkiye’nin yükünü taşıyan hüznün ve özlemin harmanlandığı uzun bir ah çekti. Gözleri duvardaki siyah-beyaz fotoğraflara takıldı. Önce torunu Sadık’a, sonra gözünü telefondan ayırmayan öteki kızından torunu Eda’ya bakıp ellerini sitemle sallayarak konuşmaya başladı.

“Ah evladım ah... Siz sadeliğin tadını unutup aklınızı teferruatla bozmuşsunuz! Biriniz iyilik yaparken bile mahkeme kurar, diğeri ruhunu o cam ekranlara esir eder!" Bizim gençliğimizde, yani o altmışlı yıllarda, henüz köyden kente göç yeni başlamıştı ama mahallemiz sıcacık bir kucaktı. Birbirimizi tanımasak bile her komşuyu ‘bizden’ bilirdik. Melek Teyzeniz balkondan sepeti salar, aşağıdan geçen bakkala, ‘Bakkal Rıza, iki kilo pirinç koy, parayı akşam bizim Şahin getirsin’ diye bağırırdı. Ne Rıza parayı sorardı ne de Melek teyzeniz mahcup olurdu. Biri bir şey istedi mi, arkasında bit yeniği aranmaz, o rica derhal yerine getirilirdi. Kimsenin aklına ‘Acaba kazıklanır mıyım?’ korkusu düşmezdi. Para lafı bile edilmez, o koşulsuz güven her yeri sarardı.

Haa!.. Sonra yetmişler geldi çattı evladım. Kızım sen hatırlarsın ama sizin o 'köşeyi dönmeci' seksenler gençliği gibi hemen yozlaşmadık biz! O rüzgâr tersten esmeye başladı, siyasi kutuplaşmalar mahallelerin ortasından nacak gibi geçti. Kıtlıklar, tüp ve yağ kuyrukları kapımıza dayandı. Güven dediğin şey aşındı. İnsanlar sadece 'kendi partisinden' olana sarılır oldu. Ama biliyor musun? O zor günlerde bile içimizdeki o insanlık kırıntısı büsbütün ölmedi. Ne olursa olsun yaşlıya, muhtaca, kadına el uzatmak ideolojilerin üstünde ortak bir vicdan borcuydu. Saatlerce süren o dondurucu yağ kuyruklarında birbirimize sıra tutar, evdeki tek paket yağı yan komşuyla bölüşürdük. İmece ruhumuz hırpalandı belki ama biz o insanlığı yine de ayakta tuttuk... Şimdi siz ise cebinizdeki üç kuruşu vermeden önce arkasında üç tane onay kodu bekliyorsunuz!”

Sadık’ın, yetmişe yürüyen ama hâlâ genç kız edasını koruyan annesi daha fazla dayanamadı. Elmas nineye bakıp gözlerini devirerek lafı ağzından kaptı.

​“Anne sen de amma yaptın ha! Pembe dizilerdeki gibi anlatıyorsun altmışları yetmişleri. Neymiş efendim, yağ kuyruğunda sıra tutarlarmış! Birbirinizin siyasi rengini öğrenip saflar ayrışana kadar komşuluk oynuyordunuz işte. Seksenlerde biz az mı bedel ödedik sizin o tozpembe mirasınız yüzünden? Seksenlerde serbest piyasa kapıyı çalıp o 'köşeyi dönme' sevdası aşılanınca, dayanışmanın yerini bireysel ikbal kaygısı aldı. Sokakta adres sorana bile 'Acaba çantamı mı çarpacak?' diye şüpheyle bakar olduk. Sadık’ın huylanması gayet normal. Sizin o 'herkesi kardeş bilme' devri o dönemlerde çoktan bitti anne! Apolitikleşen ve 'her koyun kendi bacağından asılır' zihniyetiyle şekillenen o yıllarda, yabancıya duyduğumuz o saf güvenin duvarı ilk çatlağını verdi.

​Doksanlara geldiğimizde ise durum hepten şirazeden çıktı. Kontrolsüz göçle büyüyen şehirler, derinleşen ekonomik krizler, türeyen kapkaççılar ve bunu ana haber bültenlerinde köpürten medya yüzünden toplumsal korku tahtını tamamen kurdu. Tanımadığımız insana temkinli yaklaşmak bir refleks, güvensizlik ise bir hayatta kalma mekanizması oldu. Artık güven, kendiliğinden verilen bir his değil, kırk dereden su getirilip hak edilmesi gereken bir lükstü. İnsanlar birine iyilik yaparken bile 'Acaba enayi yerine mi konuyorum?' diye vicdanıyla çıkarı arasında kıvranır olmuştu. Doğal komşuluk ağları çözülmüş, yardımlaşma kurumsal ya da şüpheci bir hal almıştı. Tabii şimdikilere bakıyorum da...”

Sadık annesine dönüp önce ona, sonra da gözü hâlâ ekranda olan ablasının kızı Eda'ya bakarak kendi dönemi adına faturayı kesti. “Anne, siz seksen’lerin doksan’ların sokak korkusunu anlatıyorsunuz ama iki bin’lerde biz olayı tamamen kurumsallaştırdık. Bizim dönem, insana güvenin bitip 'sistem ve aracı kurum güveninin' başladığı devirdi. Sokakta tanımadığın bir teyze senden sigara mı istedi? Zihin direkt 'Bu bir tezgâh mı, dolandırıcılık mı?' alarmı verir. Çünkü biz iyiliği sokakta birebir yapmaktan korkar hale geldik. Vicdanımızı LÖSEV'e, Mehmetçik Vakfı'na SMS atarak havale etmeyi öğrendik. SMS’i atarsın, vicdan faturanı öder kapıyı kapatırsın. Temassız, risksiz ve steril vicdan! Şurada teyzeye yardım ederken bile 'Ben bu kadının hür iradesine mi hizmet ediyorum, yoksa bir suç ortaklığına mı batıyorum?' diye etik protokol hazırlamaktan helak oldum. ‘Bizim dönemin dramı bu işte. İyilik yaparken bile arkasında profesyonel bir kurum ya da onay mekanizması aramak!’ Ama anneciğim, yine şükret... Bizim arkamızdan gelen Z Kuşağı Eda hanıma baksana! Biz hiç değilse 'SMS atsak mı?' diye bir vicdan azabı çekiyoruz. Bunlar doğrudan insanlığı 'Spam' klasörüne attı, haberin yok!”

Salonda oturan 15 yaşındaki torun Eda, Dayı’sının taşı yuvarlanıp kendisine gelince kafasını telefondan yavaşça kaldırdı. Yaşından beklenmeyecek kadar soğukkanlı, dönemin tüm dijital şüpheciliğini özetleyen o meşhur Z Kuşağı netliğiyle lafa girdi. “Siz gerçekten çok fazla analog dram kasıyorsunuz ya! Elmas ninem altmış’ların mahalle romantizmini anlatıyor, Anneannem doksan’ların gazete haberleriyle yaşıyor, Dayım da iki bin’lerde SMS atıp dünyayı kurtardığını sanıyor… Devir değişti arkadaşlar. Bizim dünyamızda sokakta sana seslenen birine durup bakmak direkt 'risk' demek. Birincisi, yüzde 80 bir sosyal deney videosuna prim veriyorsundur. Yarın TikTok'a ya da YouTube'a 'onbeş yaşındaki genci nasıl kandırdık' diye rezil olma riskim var, niye içerik olayım? İkincisi, nakit para transferi mi kaldı? QR kod yoksa IBAN yoksa ben o denklemde zaten yokum. Bizim merhametimiz yok değil. Var ama son derece faydacı ve verimlilik odaklı. Risk alıp sokakta tanımadığım insana yardım yerine, banka uygulamasından iki tıkla doğrulanmış bir yardım hesabına aktarırım, ne kafam ağrır ne de enerjim düşer. Sizin 'insanlık öldü mü' dediğiniz şey, bizim açımızdan sadece zaman ve güvenlik yönetimi. Bilmem anlatabildim mi?”

Salona derin bir sessizlik çöktü. Elmas Nine çayından okkalı bir yudum höpürdeterek salondakileri tek tek süzdü. Söze girdi. Ne derseniz deyin. Ne değişirse değişsin. “Kırk yıldır mahallede “Güven bitti, insanlık öldü, herkes birbirini soyuyor” diye çığırtkanlık yapılıyor. Altmışların teyzesi parayı önden vermeden emrediyor... Seksenlerin evladı 'Kazıklanıyor muyum?' diye titriyor... İki bin’lerin genci 'aracılı ve şüpheci iyilik' diye felsefe parçalıyor... İki bin yirmi’lerin bebesi de 'QR kodsuz yardım edilmez' diye akıl satıyor... Şükür hepimizin mayasında yardımseverlik var ki günün sonunda ne oluyor? O sigara yine de alınıyor! O para yine de ödeniyor! Kardeşine bakamaya çalışan yaşlı kadının dahi vicdanı rahatlatılıyor!”

Evlatlar bizim toplumsal sözleşmemiz tam olarak bu. Şüphe ederiz, söyleniriz, en ince ayrıntısına kadar eleştirir, dedikodusunu yaparız... Ama günün sonunda yine de o paketi alır, geri döneriz. Siz bakmayın öyle "Eski komşuluklar öldü, insanlık bitti" diye ahkâm kesenlere. Bizim insanımızda vicdan ölmez, bıkıp tükenmez. Sadece biraz çetrefilleşir, ambalaj değiştirir, bir de yaptığı her hayırlı işe kulp takma huyu peydah eder.

Sadık çayından bir yudum aldı. Bir süre bardağın dibine baktı. Sanki çayın içinde geleceği görmeye çalışıyordu. Hafifçe boğazını temizledi. “Anneanne, umarım dediğin gibi olur ama biz böyle gidersek elli sene sonra da bu insanın insana güven meselesi çözülmeyecek. Şimdinin teyzesi sokakta bir gence, 'Evladım, bana bir yardım eder misin?' diye soruyor ya. Kanımca elli sene sonrasının teyzesi önce gözlüğünü takacak, yüz tanıma sistemini açacak, gencin dijital siciline bakacak. Genç daha 'Buyurun teyzeciğim' demeden sistem uyarı verecek. 'Bu vatandaşın son üç yılda iki yardım talebini reddettiği, dört komşusunun kargosunu teslim almadığı, bir defasında da apartman toplantısına katılmadığı tespit edilmiştir. Güven seviyesi ‘Şüpheli' yazısı kırmızı renkte yanıp sönecek. Teyze de yardım istediği kişiye, içinden yüzüne karşı, 'Evladım, sen önce kendini bir düzelt, sonra bana yardım edersin' diyecek.

Şimdilerde insanın yüzüne bakıp güvenmeye çalışılıyor ya, o zaman yüzümüzü makineye gösterip güvenilir olduğumuzu ispatlayacağız. Hatta evliliklerde bile nikâh memuru artık gençlere, 'Birbirinize iyi günde kötü günde destek olacağınıza söz veriyor musunuz?' diye sormayacak. Önündeki ekrana bakıp şöyle diyecek. 'Tarafların son on yıllık dijital itibar raporları incelenmiştir. Birinci tarafın sözünü tutma oranı yüzde 84, ikinci tarafın güven puanı yüzde 79'dur. Aralarında yüzde 5'lik bir güven açığı bulunmaktadır. Bu farkın evlilik süresince giderilmesi tavsiye edilir.' diyecek. Nikâh şahidi de robot olacak. Zaten bazı insanların akrabalarından daha az konuşup daha çok iş göreceği kesin! Hah hah ha…

Şaka bir yana anneanne, elli yıl sonra bu memleketin asıl meselesi teknoloji olmayacak. “İnsan” kalacak mı, mesele o! Nüfus yaşlanacak, aileler küçülecek, çocuklar başka şehirlerde, başka ülkelerde yaşayacak. Bugün kapı komşusundan bir tutam tuz isteyen teyze, yarın evindeki bakım robotuna derdini anlatacak. Robot da sabırla dinleyecek. Hatta belki insanlardan daha iyi dinleyecek. Çünkü robot, sen konuşurken araya girip kendi derdini anlatmayacak, lafını kesip sana akıl vermeyecek, bir de üstüne senden borç istemeyecek! Ama yinede insanın hastalandığında kapısını çalacak birine ihtiyacı olacak. Başına bir iş geldiğinde telefonun öbür ucunda 'Neredesin, geliyorum' diyecek bir dost arayacak. Yaşlandığında hâlini hatırını soracak bir komşuya sarılacak. Bunların hiçbirini yazılım güncellemesiyle halledemeyecek. Robot, çorbanı getirecek ama başucunda oturup seninle çocukluğunu konuşmayacak. Konuşsa bile muhtemelen konuşma sonunda kullanım koşullarını onaylatacak. Mahalle bakkalının veresiye defteri kalkacak, yerine dijital kredi kayıtları gelecek. İmece bitecek, çevrim içi dayanışma platformu kurulacak. Sonra sistem diyecek ki, 'Katkınız için teşekkür ederiz. İşlem bedeli ve hizmet komisyonu kesildikten sonra kalan iyiliğiniz ihtiyaç sahibine aktarılacaktır.'

İşte anneanne, iyilik bile komisyonlu olacak!

Ama bu mesele yalnız teknolojiyle ilgili de olmayacak. İnsanların birbirine güvenmesi için önce hayatın biraz güvenilir olması gerekecek. Genç iş bulamıyorsa, yaşlı yarın kimin bakımını üstleneceğini düşünüyorsa, emekli ay sonunu getirmek için hesap makinesiyle akrabalık kurmuşsa, bir de üstüne yardım isteyenin arkasında dolandırıcı arıyorsa, o toplumda güven kolay kolay filizlenemeyecek.

Neticede aç insanın önüne güven raporu koyarsan karnı doymaz. İşsiz gence dijital itibar puanı verirsen cebine para girmez. Yaşlı kadına dünyanın en gelişmiş robotunu alırsan, o kadın yine de kapısının çalınmasını ister. Çünkü insan yalnızca yaşamak istemez, birilerinin hayatında yer tuttuğunu da bilmek ister. Belki elli sene sonra yapay zekâ bizim yerimize çalışacak, robotlar yemek yapacak, otomobiller şoförsüz gezecek, bankalar bizi yüzümüzden tanıyacak. Ama insanın gönlünü tanıyan bir teknoloji icat edilemeyecek. Gerçi icat edilse bile bizim memlekette ona da güvenilmeyecek. 'Bu gönül okuma cihazı kesin bir şeyler karıştırıyor' denecek.”

Sadık son yudumunu aldı, bardağı tabağına bıraktı.

“Bir de şunu düşün Anneanne' dedi. 'Elli sene sonra robot çay getirdiğinde, acaba insan çayı robotun elinden alırken teşekkür edecek mi? Yinede tahmin ederim ki anneanne, geleceğin en zengin insanı en çok parası, en gelişmiş yapay zekâsı ya da en sağlam güvenlik sistemi olan değil, kapısını çalan yabancıya korkmadan bakabilen insan olacak. Belki elli sene sonra da bir teyze yine bir marketin önünde durup 'Evladım, bana bir iyilik yapar mısın?' diyecek. Umarım karşısındaki genç önce dolandırıcılık ihtimalini hesaplamak yerine, nasıl yardımcı olabileceğini düşünecek. Ama bunu yaparken de kimsenin iyi niyetini istismar etmediği bir toplumda yaşayacak. Çünkü güven, sorgulamadan inanmak değil, kimsenin kimseyi kandırmak zorunda kalmadığı bir düzen kurabilmektir. Yardımlaşma da birinin diğerine muhtaç kalması değil, ihtiyaç duyduğunda insanlığından şüphe etmeden el uzatabilmesidir.”

Salondakiler sustu. Çaylar taptaze dolduruldu. Mavi paketli sigara ise dükkândan çıkıp, hiç tanınmayan bir insanın ciğerlerine doğru yolculuğuna çoktan başlamıştı bile.

Aklımızdaki Soru... Bugün sokakta veya herhangi bir mecrada birilerine el uzatırken insanları en çok duraklatan şey doğrudan dolandırılma/kandırılma korkusu mu, yoksa yapılan yardımın gerçekten amacına ulaşıp ulaşmayacağı şüphesi mi?