Bir Beden Toprak Oldu, Bir Fikir Hâlâ Ayakta!

Bir Beden Toprak Oldu, Bir Fikir Hâlâ Ayakta!

Cumhuriyetin gölgesinde değil, ışığında yaşayabilmek üzerine…

“Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır. Fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.”

Mustafa Kemal Atatürk

Bir insanın kendi ölümlülüğünü kabul ederek bir milletin ölümsüzlüğüne inanması nasıl açıklanabilir? Üstelik bu inanç, bir duaya, bir mucize beklentisine ya da tarihin kendiliğinden iyiye gideceği düşüncesine değil; akla, bilime, özgürlüğe ve insanın kendi iradesine duyulan güvene dayanıyorsa…

Mustafa Kemal Atatürk'ün bu sözünde yalnızca bir liderin geleceğe bıraktığı güvenceyi değil, aynı zamanda felsefi bir iddiayı görüyoruz: İnsan ölümlüdür, iktidarlar geçicidir, makamlar el değiştirir; fakat doğru temeller üzerine inşa edilmiş bir düşünce, kendisini taşıyacak insanlar bulduğu sürece yaşamaya devam eder.

Belki de Atatürk'ü tarihsel bir lider olmanın ötesine taşıyan en önemli özellik budur. O, kendi varlığından daha büyük bir gelecek tasavvur edebilmiş bir insandı. Kendisine bağlı bir toplum değil, kendi aklına güvenen bir toplum hayal etti. Bir kişinin iradesine mahkûm olmayan, egemenliğini kendi elinde tutan bir milletin mümkün olduğunu gösterdi.

Cumhuriyet, bu hayalin adıydı.

Ancak Cumhuriyet'i anlamak için önce onun hangi karanlığa karşı doğduğunu hatırlamak gerekir. Çünkü Cumhuriyet, yalnızca bir yönetim biçiminin değişmesi değildi. Yüzyıllarca sorgulamadan kabul edilen otoritenin karşısına aklı, kulluğun karşısına yurttaşlığı, ayrıcalığın karşısına eşitliği koyan tarihsel bir kırılmaydı.

Atatürk, bir millete yalnızca bağımsızlığını kazandırmadı; o milletin kendisine bakışını değiştirmeye çalıştı. İnsanların doğdukları aileye, sahip oldukları unvana veya bağlı oldukları çevreye göre değil, düşünceleri, emekleri ve yetenekleriyle değer gördüğü bir toplumun temellerini atmak istedi.

Kadınların toplumsal hayatta eşit bireyler olarak yer alması, eğitimin yaygınlaştırılması, hukukun çağdaşlaştırılması, bilimin rehber edinilmesi ve egemenliğin millete verilmesi bu büyük dönüşümün parçalarıydı.

Bütün bunlar, bir kişinin kendi dönemini aşan bir gelecek düşüncesine sahip olmasının sonucuydu.

Peki, bugün o geleceğin neresindeyiz?

Saat dokuzu beş geçe sirenler çalıyor. Herkes susuyor. Atatürk'ün fotoğrafları önünde saygıyla eğiliyoruz. Birkaç dakika boyunca aynı duyguda birleşiyoruz. Ardından hayat yeniden başlıyor. Fakat insan ister istemez şu soruyu sormadan edemiyor: Biz gerçekten Atatürk'ün fikirleriyle mi yaşıyoruz, yoksa onu anmanın verdiği vicdani rahatlıkla mı yetiniyoruz?

Çünkü bir insanın fotoğrafını duvara asmakla onun düşüncelerini zihninde taşımak aynı şey değildir. Bir liderin sözlerini ezberlemekle o sözlerin gerektirdiği sorumluluğu üstlenmek de…

İşte tam bu noktada çağımızın ironisi kendisini gösteriyor: Atatürk'ü anmakta oldukça başarılı, fakat onun en çok önem verdiği meselelerden biri olan özgür düşünceyi yaşatmakta ne kadar başarılı olduğumuzu konuşmakta pek istekli değiliz.

Bilimi savunduğumuzu söylüyoruz, fakat bilimsel düşüncenin gerektirdiği sorgulamadan rahatsız olabiliyoruz. Eğitimin önemini vurguluyoruz, fakat eğitimden özgür bireyler yerine yalnızca itaatkâr zihinler çıkmasını sorun etmeyebiliyoruz. Liyakati konuşuyoruz, fakat bazen bir insanın ne bildiğinden çok kimin tanıdığıyla ilgileniyoruz. Hukukun üstünlüğünden söz ediyoruz, fakat hukukun herkese eşit uygulanması gerektiğini hatırlatmak zorunda kalıyoruz.

Ne ilginçtir ki Cumhuriyet'in en önemli kazanımlarından biri olan eleştirel düşünceyi savunurken bile eleştirinin kendisinden korkabiliyoruz.

Oysa Cumhuriyet, yalnızca kendisini alkışlayan insanların rejimi değildir. Cumhuriyet, soru sorabilen, itiraz edebilen, farklı düşünebilen ve yönetenleri denetleyebilen yurttaşların ortak iradesidir. Demokrasi, yalnızca seçim günlerinde hatırlanan bir kavram değil; her gün hukukla, özgürlükle, eşitlikle ve adaletle yeniden üretilmesi gereken bir yaşam biçimidir.

Bugün sistem üzerine konuşurken asıl meselemiz de budur. Bir ülkede makamlar kişilerin önüne geçiyor, liyakat yerini yakınlığa bırakıyor, eğitim fırsat eşitliğinden uzaklaşıyor, hukuk güç karşısında zayıflıyor ve farklı düşünceler tehdit olarak görülüyorsa, Cumhuriyet'in hangi değerlerini ne ölçüde yaşattığımızı sorgulamak zorundayız.

Bunu yapmak Cumhuriyet'e karşı çıkmak değil, Cumhuriyet'in iddiasını ciddiye almaktır.

Çünkü Atatürk'ün kurduğu Cumhuriyet, bir kişinin sonsuza kadar yönetmesi üzerine değil, hiçbir kişinin vazgeçilmez olmadığı bir düzen üzerine inşa edilmiştir. Onun tarihsel büyüklüğü de burada saklıdır. Kendi adını bir yönetim biçiminin üzerine yazmak yerine, bir milletin egemenliğini o yönetim biçiminin temeline yerleştirmiştir.

Belki de bu nedenle Atatürk'ü anlamak, onu kusursuz bir tarihsel figüre dönüştürmek değil; ortaya koyduğu düşünsel mirası bugünün gerçekliğiyle yüzleştirebilmektir. Onun büyüklüğünü azaltan şey eleştirel düşünce değil, tam tersine, düşüncelerini sorgulanamaz kalıplara hapsetmektir.

Atatürk'ün bize bıraktığı en büyük miraslardan biri, aklımızı kimsenin gölgesine teslim etmememiz gerektiğidir. Bu mirası korumak için bazen yüksek sesle konuşmak, bazen itiraz etmek, bazen de herkesin sustuğu yerde soru sormak gerekir.

Çünkü Cumhuriyet, tamamlanmış bir tarih kitabı değildir. Her kuşağın yeniden yazmak, anlamak ve yaşatmak zorunda olduğu bir gelecek sorumluluğudur.

Ve şimdi 10 Kasım…

Yıllar geçiyor. Bir çocuk doğuyor, büyüyor, okula başlıyor. Belki ilk kez bir sınıfta Atatürk'ün fotoğrafını görüyor. Öğretmeni ona bir ülkenin nasıl kurulduğunu, bağımsızlığın ne demek olduğunu, Cumhuriyet'in hangi mücadelelerle kazanıldığını anlatıyor. O çocuk belki henüz bütün bunların anlamını kavrayamıyor. Fakat bir gün büyüdüğünde anlayacak: Kendisine bırakılan şey yalnızca üzerinde yaşayacağı bir toprak parçası değil, özgürce düşünebileceği bir ülkenin hayalidir.

İşte Atatürk'ün büyüklüğü biraz da burada…

O, belki bugün aramızda değil. Sesini duyamıyor, gözlerinin içine bakamıyor, bir ülkenin geleceğine dair düşüncelerini kendi ağzından dinleyemiyoruz. Fakat bir sınıfta özgürce soru soran çocukta, emeğiyle ayakta duran kadında, bilimin peşinden giden gençte, haksızlık karşısında susmayan insanda onun mücadelesinin izleri yaşamaya devam ediyor.

10 Kasım'da insanın içini acıtan yalnızca bir ölümün üzerinden geçen yıllar değildir. Asıl acı, bir insanın ülkesine duyduğu umudu, geleceğe ilişkin inancını ve bir millete yüklediği sorumluluğu düşündükçe büyür. Çünkü bazı insanlar yalnızca yaşadıkları dönemin insanları değildir; kendilerinden sonra gelecek kuşakların da hayatına dokunurlar.

Bugün saat dokuzu beş geçe yine susacağız. Belki gözlerimiz dolacak, belki bir fotoğrafa uzun uzun bakacağız. Bir kez daha onun aramızda olmayışını hissedeceğiz. Ama o sessizlik sona erdiğinde, geriye yalnızca bir özlem kalmamalı. Bir sorumluluk da kalmalı.

Çünkü Atatürk'ün bizden istediği, sonsuza kadar yas tutmamız değildi. Aydınlık bir geleceği kurmak için çalışmamızdı. Onun bıraktığı Cumhuriyet'i yalnızca korumak değil, onu akılla, bilimle, adaletle ve özgürlükle büyütmekti.

Belki bir gün bu ülkede hiçbir çocuk geleceğinden endişe duymadan hayal kurabilecek. Hiçbir genç düşüncesi yüzünden korkmayacak. Hiçbir kadın eşitliği için mücadele etmek zorunda bırakılmayacak. Hiçbir insan hakkını ararken kendisini yalnız hissetmeyecek. Ve belki o gün, Cumhuriyet'in ne demek olduğunu gerçekten anlayacağız.

O gün geldiğinde, 10 Kasım'lar yalnızca bir kaybın hüznünü değil, bir milletin başardıklarının gururunu da taşıyacak.

Şimdilik içimizde bir özlem, zihnimizde binlerce soru var.

Saat dokuzu beş geçe bir ülke susuyor. Fakat inanıyorum ki o ülkenin içinde hâlâ bir çocuk, bir öğretmen, bir genç, bir anne ve bir baba; Atatürk'ün hayal ettiği aydınlık yarına inanarak yaşamaya devam ediyor.

Ve biz biliyoruz ki…

Bir insanın ömrü sona erebilir. Bir ses susabilir. Bir beden toprağa karışabilir. Ama bir milletin özgürlüğüne, aklına ve geleceğine bırakılmış bir fikir, onu yaşatacak insanlar oldukça asla ölü değildir.

Bize bıraktığın Cumhuriyet, yalnızca geçmişimizin emaneti değil; çocuklarımızın geleceğine verdiğimiz sözdür.

Özlemle, saygıyla ve hiç eksilmeyen bir minnetle…

10 Kasım 1938 – Sonsuza dek.