Eylülde gel.
Bakma öyle yazı çok uzun diye! Gel, Gel, Bu senin de hikâyen!...
Zamanın hızla akıp gittiği ve giden anın bir daha geri gelmeyeceği, yaşadığımız anın kıymetini bilmemiz gerektiği kavramını muhteşem bir yorumla dile getiren 1989 yılında çevrilmiş olan Robin Williams’ın olağanüstü oynadığı Ölü Ozanlar Derneği filminde söz konusu kavramı simgeleştiren ve 2034 yıl önce ölmüş olan ve yaşamımızdan yitip giden günlerin kıymetini bilmemiz gerektiğini dile getiren ünlü Romalı şair Horatius'un (Horace)(MÖ 65-MÖ 8) ‘’ Carpe Diem’’ yani Latince anlamı "Günü yakala", "Günü kopar" veya yaygın bilinen adıyla "Anı yaşa" anlamına gelen sözü bir dönem insanların neredeyse mottosu olmuş gibiydi. Ancak yaşadığımız her an, her gün neredeyse bir önceki günü aratır hale gelmiş ve gelecek günler, geçmiş günlerin her anlamda çok gerisinde kalacağının göstergelerini yaşadığımız günlerde içimiz acıyarak duyumsuyoruz. Geçmişin güzel günlerini anımsayıp, elde kalanlarla avunurken, gelecekten de olmadığı kadar güvensiz bir şekilde ümitsizlik içerisindeyiz.
Horatius'un (Horace) Sermones (Satirler) adlı eserinde yazdığı "Quid rides? Mutato nomine de te fabula narratur" yani tam karşılığı "Ne gülüyorsun? İsimleri değiştir ve bu senin öykündür" ya da daha kısa bir söylemle ‘’Ne gülüyorsun? Bu anlatılan senin hikâyen,’’ de olduğu gibi aslında bu yazdıklarım çoğunlukla kendi yaşamımdan aktardıklarım olsa da aslında o kuşağın ortak yaşanmışlıklarıdır. O kuşağın öyküsüdür. Horatius’tan esinlenerek;
‘’Hüzünlendiğime bakma, anlattıklarım senin de hikâyen.’’
***
İçinde yaşadığımız toplumun ortak hafızasını oluşturan, ürettiğimiz, maddi ve zihinsel değerleri ortak duyumsadığımız kültürümüz ve bizi bir arada tutan, ortak bağları ve aidiyet duygusunu güçlendiren temel toplumsal ortak değerlerimizi hayatın akışı içerisinde yaşamışız da haberimiz olmamış.
Hatıralar, insan hafızasının derinliklerinde çeşitli kodlarlabir gün hatırlanacağı günleri sessiz sedasız istiflenmiş bir halde bekler dururlar. Bir tat, bir koku, bir olay ya da en belirgin bir şekilde hafızamızdaki derin uykuya yatmış hatıraları tekrardan canlanmasını ve su yüzüne çıkmasını sağlayan en baskın tetikleyici unsur olan müzik, bizim hafızamızdaki unutulmuş hatıraları yeniden yaşamamıza, o hatırladığımız anılar sayesinde kısa da olsa geçmiş yıllara dönmemize vesile olur.
Eskiden, geçmişi özlediğimiz yıllarda, okullar eylülün ortasında açılır, mayıs sonu haziran başında da kapanır ve üç ay tatil yapardık. Okullar açıldığında ise bilirdik ki kışın en sert zamanlarında karın bolca yağdığı ve çocuklar için bulunmaz bir fırsat olan şubat ayında da 15 tatil dediğimiz şubat tatili olurdu. Bu değişmez bir kural gibiydi. İnsanlar tüm planlarını, tatillerini, memlekete gidecekleri zamanı tedirginlik duymadan kuralları belli eğitim durumuna göre planlama yaparlardı.
Okullarda işlenen müfredat olağanüstü bir durum olmadıkça değişmez, planlandığı gibi uzun yıllar devam ederdi. Bu belirlilik ve bilinirlik ilkokuldaki sınıflarımızın yan duvarında asılı mevsimler panosundaki dört mevsim, on iki ay kadar herkes tarafından bilinirdi ve öteki dönem, gelecek yıl ne gibi değişiklikler olacak diye kimsenin bir kaygısı olmazdı. Karne alacağımız günler belliydi. Karnelerimizin şekli değişmez, yıllarca aynı karne modelini bilirdik. Kitaplarımız her kırtasiyede satılır ve yıllarca değişmez, bizden bir önceki dönemde okuyan yakınlarımız varsaonların üst sınıfa geçmesiyle onların kitapları bize kalır vebizde o yıl kullandıktan sonra, bir sonraki yılda okuyacaklara devrederdik. 
Daha önce belirttiğimiz gibi çok karmaşık bir hayatımız olmadığı gibi çok durağan sayılabilecek bir yaşantımız vardı. Her şey yerli yerinde, kurallar toplumca bilinir ve uygulanabilir, kamusal alanda bir stabillik görünür ve bu stabil hayat yaşanırken, toplumu tedirgin edecek hızlı, devingen değişikliklere pek rastlamaz, yazılmış ya da yazılmamış kurallar insanların hayat akışını oldukça kolaylaştırırdı.
Yaşam stabil ve her şey yerli yerinde ve yıllar boyu ve nesiller boyu bazı davranışlar kanıksanmış bir halde yaşanırdı. Dedik ya okullar Eylül başında ya da ortasında açılır, tatiller, bayramlar özel günler, her şey ama her şey yerli yerindeydi. Sınavların günleri bile belliydi, dönem ödevleri ne zaman verilir okul aile toplantıları ne zaman yapılır her türlü etkinliğin günü bile neredeyse belli gibiydi.
Eğitim yılı başladığında en hummalı faaliyetimiz defter kitap kaplama olayı olurdu. Kitaplarımızı kırmızı, defterlerimizi ise mavi kap kâğıdı ile kaplardık ki yıpranmasın. Defter kitap kaplama faaliyeti bizim için keyifli bir durum olurken aile büyükleri içinse ayrı bir dert, ayrı bir stres kaynağı olurdu çünkü bütün işi onlara havale ederken bizde daha çok şöyle olsun, böyle olsun, öğretmen böyle istedi diye aile büyüklerini çileden çıkartmaya ramak bıraktırırdır. Etiketleri ise sağ alt köşeye, kendinden yapışkanlı olmadığından her bir etiketi dilimizle yalamak durumunda kalır ve itinayla yapıştırırdık.Mutlaka bir ucu mavi diğer ucu kırmızı kuru kalemimiz, boynumuza astığımız yuvarlak silgimiz, kapağı sürgülü, tahtadan o yılların mütevazı yaşamına uygun en fazla iki kalem sığabilecek kalem kutumuz ve beyaz bir örtü üzerine iki dilim ekmek, bir haşlanmış yumurta, biraz peynir ve zeytinden oluşmuş zengin karışım kahvaltımızı koruyan renkli beslenme çantamız olurdu.
Yanımızda suluk ya da şimdilerde olduğu gibi zenginliğin göstergesi sayılabilecek markalı, çelik termoslar kullanmaz, daha doğrusu ihtiyacımız da olmazdı. Lavabodaki musluktan, her türlü gösterişten ve kaygıdan uzak tüm çocuk saflığımızla, anın tadını çıkara çıkara, musluğa dayadığımız avucumuzla, kana kana su içerdik. O yılların Türkiye’sinde ‘’Sudan ucuz’’ deyimini haklı çıkaracak şekilde şimdiki gibi pet sulara para harcama diye bir şey aklımıza dahi gelmez, susuzluğumuzu pet sularla gidermezdik. Babamızdan aldığımız oldukça cüzi miktardaki harçlıkla, çok bir çeşitliliği olmasa da, simit ya da poğaçadan oluşan çokta zorlanmayacağımız şekilde,kantinden iki tercihli çoktan seçmeli sunumdan çoğunlukla simidiseçer ve sade gazoz eşliğinde keyifle yerdik.
Özellikle ilkokul denince hafızamızın en canlı ve renkli hatırası nedense Yerli Malı Haftası etkinlikleriydi. Öğrencilere ve topluma tutumlu olma, yerli üretim ve tüketim bilinci kazandırmak, yatırım yapmanın önemini anlatmak ve ekonomik bağımsızlığı korumanın ne kadar önemli bir kavram olduğu o günlerde hatırlatılır haftanın önemine binaen konuyla ilgili şiirler okur, etkinlikler ve sunumlar yapılırdı. Bizler de evlerimizden getirdiğimiz Türkiye'de yetişen veya üretilen yerli gıdaları (meyve, kuruyemiş, yerli üretim yiyecekler) okula getirir, sıralarımızda sergiler ve tüm sınıfça ortaklaşa gelen yiyecekleri arkadaşlarımızla neşe içerisinde paylaşırdık.
En sevdiğimiz ders hayat bilgisi olurdu ki o huzurlu yılları yaşamamıza vesile olsun. Milli bayramlarda şiirler okunur, müsamereler icra edilir hele 23 Nisan Milli Egemenlik ve Çocuk Bayramı en eğlenceli, neşeli, coşkulu geçen bayramımızdı.Millisiydi, egemenliğiydi gibi biz çocuklara ağır gelen kavramlar nedeniyle ve çocuk olmamız hasebiyle bayramın Milli Egemenlik bölümünden ziyade bizlere daha cazibeli gelen çocuk kısmıyla daha bir ilgili gibiydik. Heyecanlı ve telaşlı bir hazırlık safhasından sonra törende, resmigeçitte giyeceğimiz her bütçeye uygun, basit ama rengârenk kıyafetleri büyük bir heyecanla giymeyi beklerdik. Bazen de tören kıyafeti stresi yaşamaz okulun trampet takımında olduğumuzdan giyeceğimiz kıyafet belli olurdu.
Milli bayramlarımız ortak hafızamızı oluşturması ve milli değerlerimizi öğrenip anlamamız, tarih bilincimizin oluşması için eğitim hayatımızın akışı içerisindeki en önemli faaliyetlerimizdendi. 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı’mız ise bir 23 Nisan bayramı gibi biz çocuklar için daha bir eğlenceli değil gibiydi. Daha bir resmi kutlanır, kamu ve sivil kurumlar dâhil okulların katıldığı bando eşliğinde resmigeçit yapılır, resmigeçidin en ilgi çekeni tabii ki tahmin edersiniz ki, askerlerin icra ettiği yürüyüşler olur ve en çok alkışı askerler alırdı. Daha sonra sırasıyla şiirler okunur, müsamereler, folklor gösterileri icra edilirdi.
Diğer bir milli bayramımız ise, herhangi bir sorumluluğumuzun olmadığı, lise öğrencilerinin katıldığı ve bizim için tatil olması yönüyle pek de keyif aldığımız19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı’ydı. Büyüklerimizin katıldığı töreni heyecanla seyrettiğimiz adeta bir spor şenliğine dönüşen adına yakışan bir bayramdı.
Okulların kendilerine has, özgün, dönemin popüler şarkılarıyla bezenmiş dans ya da spor hareketleri, folklorya da spor gösterilerindeki kıyafet kreasyonları adeta göz kamaştırırdı. Kızların gösterileri daha fazla müzikli, halkoyunları, dans gösterileri ve değişik koreograflar içerirken erkeklerin ise daha fiziksel performansa dayalı, senkronize jimnastik hareketleri, kule yapma (akrobasi), bayrak hareketleri, koşu ve geleneksel/halk oyunları seyir zevki olan gösteriler olurdu.
Gençlik ve Spor Bayramı bizlere Osmanlı’dan miras bir bayramdı.İlk olarak, Eğitim Müfettişi ve Türk sporunun öncülerinden olan 1909'da gönderildiği İsveç'in Stockholm'deki Kraliyet Yüksek Beden Eğitimi Enstitüsü'ndeki tahsilini tamamlayarak 11 Mayıs 1910'da yurda geri dönen ve orada geçirdiği süre zarfında jimnastiğe bakışı önemli ölçüde değişen "O günden itibaren İsveç'te geçirdiğim hayat bana vücut egzersizlerinin hakiki mânasını öğretti ve diyebilirim ki İsveç'e pazularımla gittim, fakat oradan kafamla döndüm" diyen Selim Sırrı Tarcan öncülüğünde 1916 yılında İstanbul Kadıköy’de kutlanmıştı. Daha sonra bu Bayram Cumhuriyet döneminde de tüm coşkusuyla kutlanmaya devam etmişti.
Gençlik ve Spor bayramı stadyumlarda bir şenlik havasında geçer, okulların yapmış oldukları muhteşem gösteriler seyirciler tarafından gözleri yaşararak gururla alkışlanırdı. Hele birde o gösterileri yapanlar içerisinde kendi evlatları varsa yaşadıkları heyecan anlatılmaz yaşanırdı.
Toplumun ortak hafızasını, ortak milli değerini oluşturan bu bayramımız gençler için, meşakkatlide olsa, sıcakta ya da yağmur altında kutlama hazırlıkları zorluklar içerisinde geçse de, sonucunda gurur duydukları ve bir ömür anlatacakları bir sonuç ortaya çıkardı. Stadyumları dolduran binlerce vatandaş ve genç, yapılan gösterileri izlerken derin bir aidiyet ve göğüs kabartan bir milli birlik duygusu yaşardı. Gençlerin spora ve fiziksel aktivitelere olan ilgisi artarken, sağlıklı bir nesil yetiştirilmesi hedeflenir ve günlerce süren ortak antrenmanlar, senkronize hareketler ve jimnastik gösterileri gençlere takım ruhu, disiplin, birlikte hareket etme ve sorumluluk kazandırırdı.
Özellikle bu bayramın en heyecanla beklenen ve görsel bir şova dönen insandan kule yapma şovu bayramın en popüler gösterisi olurdu. Bazıları tarafından inceden alay edilen, katlı yaş pastaya benzetilerek küçümsenen bu görsel şovun dışarıdan değil de içeriden bir bakış açısıyla değerlendirecek olursak;
Takım Ruhu ve Birlik: Kulenin ayakta kalabilmesi, her bir öğrencinin sırasını, dengesini ve sorumluluğunu kusursuz yerine getirmesine bağlıydı. Bu durum öğrenciler arasında güçlü bir dayanışma ve aidiyet hissi yaratırdı.
Disiplin ve Eşgüdüm: Günlerce süren provalar, gençlerin bedensel kontrol, zamanlama, odaklanma ve birlikte hareket etme yeteneklerini geliştirirdi.
Görsel İhtişam ve Coşku: Stadyumu dolduran binlerce izleyici için kule gösterileri törenlerin en heyecan verici, alkış alan ve görsel olarak en çok merakla beklenen doruk noktasıydı.
Özgüven ve Gurur: Öğrenciler, aylarca süren yorucu hazırlıkların ardından binlerce kişinin önünde bu başarıyı sergileyerek büyük bir onur ve özgüven kazanırlardı ki bu saydıklarımız hiç de hafife alınacak türden kazanımlar değildi.
Bando takımları, dev Türk bayrakları, "Sevgi Bayrağı’nın Samsun'dan Ankara'ya taşınması gibi ritüeller toplumda büyük bir bayram heyecanı ve görsel bir coşku görsel kültür yaratırdı.
Bu törenler, etkinlikler eğitimin bir parçasıydı, adı üzerine Milli Eğitim Bakanlığı, yoksa sadece öğretim bakanlığı olurdu, eğitimden kasıt hem fiziksel hemde zihinsel bir süreç içerisinde, şimdi öğrenci ama ilerleyen yıllarda, yönetici, sanatkâr, doktor, avukat,hâkim, savcı, öğretmen, mühendis, asker vb. aydın zihinli, yurtseverama her şeyden önemlisi iyi ve faydalı insan olacakları, her şeyiyle tekâmül etmiş bir şekilde geleceğe hazırlamaktı. Eğitim sürecinin nihai hedefi salt sınava hazırlık şeklinde değil, biraz önce yukarıda bahsettiklerimiz ana hedefler olurdu. Sınava hazırlanmak için kimse açık liselere tevessül etmez hatta böyle bir şeyin var olduğundan haberimiz dahi olmazdı.
Diğer hatıralarımızda kalan bir milli bayramımızda yaz tatiline denk gelen 30 Ağustos Zafer Bayramı’mızdı. Daha çok televizyondan özellikle Ankara’da hipodromda yapılan törenleri büyük bir heyecanla seyrederdik. Askerlerin peynir kalıbı gibi uygun adımda yürümesi, tankların, topların aynı hizada ip çekilmiş gibi geçmeleri, paraşütçü komandoların gösteri atlayışı devamında serbest, asker ve sivil paraşütçülerin aklımızı alan ve son anda büyük Türk bayrağını açmaları ve onu töreni kabul eden Cumhurbaşkanına vermeleri en hatırda kalan hareketlerdi. Töreni yerinde canlı izleyen vatandaşların teveccühü görülecek türden şeyler değildi. Canı gönülden alkışlamalar, tezahüratlar geçiş yapan askerleri olduğu kadar televizyonda izleyen bizleri de coşturur gurur verdirirdi. Hele dört kuvvetin karma bandosunun ve Harp Okulunun yüzlerce Harbiyeliden oluşan o muhteşem boru trampet takımının gösterileri kaçırılacak türden şov değildi hani. Tam bu heyecan verici gösteri sona eriyor nabzımız normale dönecek diyorsunuz ve o an, gökyüzünü yırtan kartalar misali Hava Kuvvetlerimizin jet uçaklarının alçaktan uçuş geçişlerinin görsel şovunu seyrederdik ki aklımızdan çıkacak şey değildi. Ardından Kara Havacılık birliklerinin kol düzeninde geçiş yapan helikopterlerin uçuşu gelir nereye bakacağımızı şaşırırdık. Kader bu törenleri seyrettiğimiz gibi katılmayı da nasip etti, o çocukluğumuzun o gurur verici törenleri hem de Ankara’da bir zamanlar Atatürk’ün yerinde kabul ettiği Hipodromda askeri geçişlerden birini yapma onur ve şerefine nail olmuştum.
Neyse biz yine okul sıralarına dönelim.Okul başlamadan önce büyük bir heyecanla çarşıdan aldığımız ya da maharetli annelerimizin kendi elleriyle diktikleri siyah önlüklerimiz, kolalı beyaz yakalarımız, kızların beyaz kurdeleli örülmüş saçları, Sümerbank’tan aldığımız ayakkabılar, ilkokulların unutulmaz anılarıydı. İlkokul yaşantımızın unutulmaz anlarından biride her sabah büyük bir coşkuyla kuş cıvıltısı gibi hep bir yürekten ve hep bir ağızdan topluca söylediğimiz Andımız’dı. Bir öğrenci çıkar ve onun söylediğini büyük bir heyecanla tekrarlar ve Andımız bittiğinde sırayla sınıflarımıza girerdik.O serçe misali pır pır atan yüreğimizle hep bir ağızdan ‘’Varlığım Türk varlığına armağan olsun ‘’ derken ki heyecanımızı unutmak ne mümkün.
Varlığım Türk varlığına armağan olsun demekle fiziken bir durum kastedilmiyor ki, yurtsever insan olarak elimizden gelenin en iyisi ile bu millete faydalı olmaktır, öğrenci isen çalışarak, köylüysen en iyi ziraatı yaparak en iyi ürünü elde etmek, işçiysen, sporcuysan, öğretmensen, askersen, sanatçıysan, bilim insanıysan, inşaatçıysan, mühendis ya da teknikersen vb. daha birçok meslekten ve her seviyede insanımızın elinden gelenin en iyisi yapıp ürettiklerimizi, maddeten ve manen bu aziz millete sunmaktır. Bir Aziz Sancar olup Nobel ödülü almak, bir Cahit Arf olup matematik alanında öncü olmak, bir Ord. Prof. Dr. Hulusi Behçet olup dünya tıp tarihine geçmektir bu milletin varlığına armağan olmak. Daha o kadar çok özel örnek var ki saymakla, yazmakla bitmez Cumhuriyet aydınlığının yaktığı meşaleler.
İlkokul yıllarındaki çocuk zihnimizim duruluğu ile hiçbir anlam yüklemeden birer serçe kuşu cıvıltısı misali şakıyarak hep bir ağızdan, canı gönülden o minik ciğerlerimize çektiğimiz havanın gücüyle haykırarak söylediğimiz Andımız, o çocuksu yıllarımızın en gurur verici hatırası olarak hafızalarımızın en nadide onur köşesinde, üzerine annemizin ördüğü dantel serilmiş bir halde hiç, ama hiçbir zaman unutulmayacak şekilde yerini almıştı.
Çok karmaşık, anlaşılmaz bir hayatımız yok gibiydi her şey durağan, dengeli yaşanırdı. İlkokul biter ve mahallemizdeki ortaokula sadece diplomamızı verip kaydolur ve akabinde oradan aldığımız diplomayı da liseye verip hafta sonlarımızı mahfeden dershanelere gitmeden, herhangi bir sınava, strese girmeden,servise binmeden yürüyerek,hiçbir ücret ödemeden okulumuza giderdik. Aileler, yok çocuk hangi okula gidecek, aidatları kaç maaş eder, ödemek için uzun vadeli kredi mi çekelim?Servis, yemek, kitap, forma ücreti için köydeki tarlayı mı satsak gibisinden ekseriyetle böyle bir eğitim sorunsalı yaşamazlardı. Bilirlerdi ki, çocuk okulu bitirdi mi mahallelerindeki ortaokula yada liseye kaydolacak hepsi bu.Belki bir iki vesikalık fotoğraf lazım olacak ya da ilkokuldan sonra önlük faslının bitip erkekler olarak ceket pantolon, kravat, kızlar içinse beyaz gömlek ve lacivert forma ya da etektemin edilecek,işte yaşanacak yeni heyecan sadece bu olurdu.
Öyle şimdiki gibi, dandik ama bir o kadar da pahalı, okula göre kıyafet, o okulun kıyafetlerinin satıldığı birbirinden çok uzak mağazalar,okula göre illa fuşyaya yakın lila rengi çizgisi olan lacivertten açık, maviden koyu ama griye daha yakın etek, neredeyse ülkede olmayan ve hiçbir mağazada bulunamayan yakası köşeli değil ama hafifçe yuvarlakça olan, ama o rengi kim seçtiyse onun isteği olan, dalından koparılmış yeşil ama daha çok limonlu dondurma ile sade, kaymaklı dondurmanın karışımına yakın hafiften sarıya kaçan limon rengigömlek,elimize verilen listede o ana kadar hiç duyulmamış ama illaki o markadan olması istenen, nitelikte asgari, pahada azamiolan süveter, kazak, hırka, arma, mont gibi aileleri çileden çıkartacak, mağazada velileri birbirine düşman edecek, saç saça baş başa getirecek uygulamalar olmaz, gayet sade,temini çok basit, erkekler için her evde bulunacak kıyafet, dediğimiz gibi kızlar içinde sadece basit lacivert forma olurdu ki bazı ailelerde şimdilerde yaşadığımız şekilde okul forması bulma savaşı gibi insanları zıvanadan çıkartacak olaylar yaşanmadığından ana, baba neredeyse çocuğun bir üst okula başladığından haberi bile olmazdı.
Neyse biz yine konumuza dönelim. Oldukça zeki, çalışkan ve iddialı öğrenciler son derecede kaliteli Fen Liseleri ya da diğer önemli liselerden, İstanbul Erkek, Robert Koleji, Galatasaray, Tevfik Fikret, Bornova Anadolu vb. ya da o yıllarda bu eğitim kurumlarıyla boy ölçüşen Deniz Lisesi, Kuleli ve Işıklar Askeri liseleri gibi ülkemizin gözbebeği liselerin sınavlarına girerdi. Yani bu üç askeri liseyi kazananlar mahallelerinde parmakla gösterilir ve o mahallin gurur kaynağı olurlardı.Prestijli liseler haricindeki klasik lise dediğimiz diğer liseler son derecede kaliteli eğitim verirdi. Misal, Ankara, İzmir, Erzurum, Konya, Sivas, Afyon, Bursa,Edirne, Adana gibi liselerden mezun olan, Cumhurbaşkanlığı, Başbakanlık, Bakanlık, Genelkurmay Başkanlıkları yapandan tutunda çok önemli profesör, yazar, şair ressam, gibi ünlü Türk büyüklerini görünce o yılların eğitimine öykünmemek neredeyse imkânsız gibiydi. Dediğimiz gibi o yıllarda öyle her mahallede Anadolu lisesine rastlanmazdı. İddialı öğrencilerin dışında kalan, bizler gibi sıradan öğrenciler sakin ve stresten uzak eğitimine devam eder ve son derecede güvenilir bir sınav sistemi ile de arzu ettiğimiz meslekler için üniversite sınavlarına girer ve hayallerimizin peşinde koşardık ki gerçekleşen hayallerimiz sonucunda adil bir seçimle geleceğe güvenle bakabildiğimiz meslek yaşantımız başlardı.
O yıllarda çoğu şeyi ortakyaşar, ortak idrak ederdik. Milli değerlerimizi son derecede mutlu, neşeli ve coşku içerisinde, dini, ahlaki değerlerimizi de son derecede hassasiyet içerisinde yaşardık. Milli bayramlarımız coşkuyla yaşanır, dini bayramlarımız ise biz çocuklar için bulunmaz anlar, hatıralar biriktirmemize vesile olurdu. Ailenin en büyüğünün evinde ki bizde ananemiz Zehra Sevinçler ’in evinde bayram namazından sonra geniş katılımlı, tüm çocukların aileleri ile birlikte, gelinler, damatlar, enişteler, teyzeler, yeğenler, kuzenler neredeyse hep beraber oturdukları bayram sofraları, el öpüp harçlıklar biriktirmemiz ve o harçlıklarla sinemaya, pastanelere gitmemiz anlatılacak türden yaşanmışlıklar,biriktirilmiş anılar değildi hani.
Ne bileyim ya o zaman bizlere çok harçlık veriliyordu ya da o saydığımız yerler çok ucuzdu ki topladığımız harçlıklarla bayram süresince çılgınlar gibi eğlenirdik. Hatta öyle ki hani derler ya erkek çocukları neden böyle oluyor? İşte cevaplarından biriside bizim yaptığımız gibi topladığımız harçlıklarla aynı günde üç ayrı sinemaya gider ve o dönemde çok popüler olan karate filmlerini ardı ardına seyreder ve her sinemadan çıkan çocuklar gibi bizdeo dönemin bilinen en ünlü döğüş ustalarından olan birer tek kollu kungfu ustası Wang Yu, ya da efsane Bruce Lee’ye dönüşür ve eve gidinceye kadar sinemada gördüklerimizi yolda uygulamaya çalışır, güya karate yapar boğuşurduk.
Şunu da itiraf etmeliyim ki birçok akranımız gibi seyrettiğimiz Bruce Lee’nin karate filmlerinde kullandığı ve onunla özdeşleşen, kısa bir zincir veya iple birbirine bağlanmış iki tahta çubuktan oluşan geleneksel bir Uzak Doğu savaş aleti ikonik silah olan nançaku (nunchaku) bizim çocuk dilinde mınçıka olarak adlandırdığımız şeyden kendi imkânlarımızla yapmayan ve kendi kafasını, gözünü, kolunu sakatlamayan nerdeyse yok gibiydi.Geçmişimizin kazanımları sayesinde şimdilerde ‘’Neden erkekler çok yaşamaz ‘’ temalı sosyal medya platformlarında kafa bulan paylaşımlarınfarkında olmadan ilk temellerini atmışız da haberimiz olmamış.
Yaklaşan yılbaşına doğru, durağan geçen günlerimize bir heyecan, bir kıpırdanma gelir, insanın içini yeni bir coşku kaplardı.Gazeteler ya da radyo, televizyon geçen yılının en önemliilginç olaylarını insanlara hatırlatan yayınlar yapar, geçen senenin en önemli olayları, en güzel şarkıları, en güzel filmleri, en önemli spor olaylarını ve en güzel geçen günleri bir hatıra tazeleme babından tekrardan aktarır ve insanların ortak hafızasında yer almasını sağlardı.
Okulda ise sınıfta kura çekilir ve birbirimize maddi açıdan söz konusu dahi olmayacak mütevazı,minik hediyeler alırdık. Genellikle de hemen okulun yanı başındaki kırtasiyeden alındığı çok belli, öğrenci harçlığımıza denk olan o zamanlar için yenilik gibi gördüğümüz 0,5 uçlu keçeli kalemler hediye olarak seçilirdi ki bana da gelen hediye çoğunlukla bu 0,5 ince uçlu keçeli kalem olurdu. O yıllarda bu tip etkinliklere nedense ailelerimiz ortak edilmez, alınacak hediyeler kendi harçlıklarımızdan karşılanır, şimdiki gibi ana babaya yüklenilmezdi.
Yılbaşı kutlamalarını ise hiçbir bir farklı anlam yüklemeden sadece bir eğlence, temaşa içinde ailece kutlardık. Mütevazı sofralarımız, yaprak sarma, barbunya pilaki, tavuklu pilav,börek, tatlı, kuruyemiş, meyve vebol içecek gibi her evde yapılabilecek türden yiyecekler büyük bir coşkuyla hazırlanır ve büyük bir iştahla o gösterişsiz, sadeama bizim için muhteşem sofraya kurulup tek kanallı siyah beyaz TV’deki canlı yayınlanan Zeki Müren’inden tutunda Yıldırım Gürses’ine, İbrahim Tatlıses’ten Emel Sayın’a aklınıza gelebilecek, sanat müziğinden, halk müziğine Türkiye’nin en ünlü sanatçılarının bir arada yer aldığı olağanüstü müzik ziyafeti ile ülkenin en komik komedyenlerinin icra ettikleri skeçleri izleyip saatin 12 ‘ye vurup yeni yıl şarkısıyla yepyeni yıla büyük umutlarla, heyecanla ve efsane dansöz Nesrin Topkapı’yla girmeyi beklerdik.
Yeni yıla girdiğimizde ise büyük bir sevinçlebirbirimizi kutlar ve akabinde çekilişe iki, üç gün kala, ola ki çıkarsa neler, neler yapacağımızı planladığımız, o büyük hayallere kapılarakbabamızın almış olduğugenellikle de en fazla çeyrek Milli Piyango biletinin hiçbir şüpheye mahal bırakmayan, güven içerisinde heyecanla çekilmesini beklerdik. Çekilişten amorti bile çıkmadığını görünce herhangi bir sukut-u hayale uğramadan,kurulan hayaller ve umut ettiklerimiz bir sonraki yıla ertelenir, masadaki kalan yemeklere, böreklere, tatlılaraakşamüzeri büyük bir iştahla baktığımız gibi değil de tok gözle isteksizce bakılır, TV’deki neşeli canlı yayın sona erer ve hiç ilgimizi çekmeyecek olan Avrupa’daki yeni yıl kutlamalarına bağlanırdı. Yeni yılın ilk saatleri böylece geçer ve tahminen de sabaha karşı 02.00 gibi de biz çocuklar için eğlence faslı bitmiş olur ve yavaştan, yavaştan, uyku moduna geçilirdi.
İlkokul günlerimizin en anlamlı günlerinden birisi de 10 Kasım Atatürk’ü Anma günündeki okulda yapılan anma etkinlikleriydi. 10 Kasım günü 09.05 geçe, tüm ülkede zaman durur ve sadece Atatürk’ümüz için kalbimiz atardı. Atatürk için saygı duruşu yapar ve şiirler okurduk. Bu özel günde benim için çok önemli bir anlamı vardı. Sevgili öğretmenimiz bana ‘’Saat Dokuzu Beş Geçe’’ şiirini 10 Kasım’da okumam için görev vermişti. O gururlu görevi en güzel şekilde ifa edebilmek için günlerce, yolda yürürken, okula giderken, yatarken, sabah uyandığımda, evde anneme, arkadaşlara, kimi gördüysem ezberimi onlar üzerinde test edip ezber yapmıştım. Yağmurlu bir günde okulun büyük salonunda bu şiiri okumak için kürsüye çıktığımdaki heyecanımı sizlere anlatamam. Kürsüye çıktım ama heyhat! Şiirin ilk hecesi bir türlü aklıma gelmiyor, öylece kala kalmış bir haldeyken öğretmenimiz şiirin ilk hecesini yanıma gelip fısıldayıp hatırlatınca o kal gelme halim hemen ortadan kalktı ve başladım o her çocuğun ezbere bildiği şiiri büyük bir heyecanla okumaya;
‘’Saat dokuzu beş geçe, Atam Dolmabahçe'de, Gözlerini kapamış, Bütün Dünya ağlamış,
Doktor doktor kalksana, Lambaları yaksana, Atam elden gidiyor, Çaresine baksana,
Uzun uzun kavaklar, Dökülüyor yapraklar, Ben atama doymadım, Doysun kara topraklar...’’
Bu önemli ve ülkemiz için ortak değerimiz olan ve değeri onulmaz Atatürk’ümüzün hayata veda ettiği gün ve devamındaki anma haftasında çok önemli bir olay olmadığı müddetçe günün anlam ve değerini ortadan kaldıracak etkinlikler planlanmaz Atatürk'ü derin bir saygıyla anmak için özel programlar yürütülürdü. Atatürkbüstünün sağında ve solunda yanan meşale yanında saygı nöbeti tutardık ki bu anlamlı nöbeti yıllar sonra teğmenken Piyade Okulu’nda yağmur altında tuttum ki benim için unutulacak türden bir hatıra değildi hani. O yıllarda 10 Kasım, toplumca bir yas halinde idrak edilir, eğlence yerleri, sinemalar açık olmazdı. 1988 yılına gelindiğinde Atatürk’ümüzü anmanın yas halinden O’nu matemsiz bir biçimde anma yoluna gidilmişti.
Derslerinde gösterdiğin başarıya göre tatilin en önemli göstergesi karne günü bile belliydi. Adı herkesçe 15 tatil olarak bilinen Şubat tatiline, aldığın ara karneyle girer 15 gün kar yağdıysa değmesin keyfimize durumu yaşanır ve her gün kartopu oynar, sokaktan içeri girmezdik soğuktan kızarmış yanaklarımız, ıslanmış ayakkabılarımız ve çoraplarımız ile akşama doğru eve geldiğimizde annemizden hafiften bir fırça faslından sonra üstümüzü değiştirip yanan sobanın yanındaki divana uzanıp televizyonda varsa izlenecek bir şey akşam yemeğine kadar o sıcak ortamda televizyonu izleyerek biraz uyuklardık. Şubat tatili için evde yapmamız gereken ödevler olurdu ki yapan var mıydı bilmiyorum?Dışarıda kartopu, yağış yoksa zemin top oynamaya müsaitse top oynamak,Dandy sakızlarından çıkan dünyadaki hayvanlar serisi kartlarıyla duvar oynamak, (duvarın belli bir yüksekliğinden kartları teker teker serbestçe aşağıya bırakıp, eğer ki bizim kart arkadaşın kartı üstüne geldiyse yerdeki tüm kartları kazanma şeklinde oynan bir tür oyun ki çok heyecanlıdır )ya da resimli, Mabel, Golden gibi sakızlardan çıkan artist kartlarını biriktirip alt üst oyunu oynamak ( biriktirdiğimiz kartlar elimizin içinde saklar ve alt mı, üst mü? Diyerek arkadaşına sorasın, onun verdiği cevaba göre eğer alt dediyse alttaki kartın numarasına bakarız onun dediği büyükse sizden bir tane artist kartı alırdı, çocuk halimizle Casino’culuğun keyfine varmışız gibi) varken ödev gibi nasıl olsa son gecede yapacağımız şeyler için tatil keyfimizden çok da taviz verip tatil havasınıninsicamını bozacak hareketler yapmazdık.
Yaz tatiline ise sınıfı geçme karnesiyle, nerdeyse hiç bitmeyecekmiş gibi gelen uzun üç aylık yaz tatiline girer ama rüzgâr gibi geçen ve tadı damağımızda kalan yaz tatilinden okulların açılma gününe, eylül ayına nasıl geldiğimizi anlayamazdık. O neşe içerisinde geçmez, bitmez denen yaz tatillerinde, büyük umutlarla kendi kendimize söz verir şu kadar kitap okuyacağız, şunu yapacağız, bu kadar problem çözeceğiz diye bir hallere girer ve okulda öğrendiklerimizden çok kopmayalım diye kurduğumuz planları yerine getirebilmek için Tatil Kitabı denen keyifli, ana dersleri içeren renkli kitaplardan edinirdik.
Ancak vaki değildir ki üç beş sayfasına bakalım da, birkaç hikâye okuyalım, okuma arzumuz azalmasın, üç beş matematik problemi çözelim de bir şeyleri unutmayalım ve verilmiş ödevleri yapalım da eğitim ortamından çok uzaklaşmayalım, çoğu zaman, nasıl olsa daha aylar var okulun açılmasına bir ara yaparız diye göz ardı etmişliğimiz de oldukça rastlanan bir şeydi.
Sokağın kendine has lezzetine, tadına varmışsın, o güzel geçen sıcak yaz günlerinde denize gitmek, top oynamak, saklambaç oynamak, sapanla kuş avlamak, akşam hava kararıncaya kadar sokakta oynamak varken zaten tatildeyiz birde ne gerek var tatil kitabına diye çocukça düşünmüş olabiliriz. Zaten tatil başında aldığımız kitaba biraz bakalım diye aklımızdan geçirdiğimizde neredeyse o up uzun bitmez dediğimiz yaz tatilini tüketmiş ve Eylül ayı çoktan kapımızı çalmış, okul hazırlıkları başlamış olurdu bile. O sayfasını dahi açamadığımız Tatil Kitabı bir sonraki yaz tatilinde belki tekrardan kullanırız diye divanın altındaki çorapların da bulunduğu selenin en altına saklanırdı.
O yılların çocukları oyuncak derdi yaşamazdı, çünkü çevremiz, doğamız en güzel oyuncağımızdı. Oyuncağa ihtiyaç duymaz sokağımızda tüm çocuklar akşama kadar güvenle oyun oynar, ailemizde bu çocuk nerede, sabahtan beri yok diye de merak etmezdi. Merak etmemeleri de yadırganmazdı. Akşam hava kararmaya yakın ve oyun gününün sona erdiğini, yazılı bir kural olmasa da tüm yurtça ortak bir anlayışlakabullendiğimiz, herkesçe bilinen ve cümle âleme hoparlörden ilan edilen eve dönüş tebligatı gibi algılanan akşam ezanıyla eve girer ve yemekten sonra hemen yorgunluktan uyuyakalırdık. O zamanın ana, babası aslında ne kadar da rahat olduğunu günümüze bakınca çok iyi anlayabiliyoruz. Şimdiki çocuklar kreşlerdeakşama kadar uyuyup eve geldiklerinde radyoaktif ışıma salan element gibi enerjilerinden hiçbir şey kaybetmedikleri gibi tüm enerjilerini akşam eve saklarlar ve işten yorgun argın gelen ana, baba gecenin bir vaktine kadar yok sulu boya yok lego ile ev yapma yok diğer oyunlar ile uykudan ve yorgunluktan eser olmayan çocuğu oyalayıp, meşgul edip enerjisinin soğurmasını bekler, çocuğun enerjisi bittiğinde ise ana, baba dermanı kaldıysa tabii anca yemeğe koyulurdu.
Okula yayan gider yayan gelirdik, servis nedir bilmez, kreş denen kavramdan bi haber, annemiz her daim evde olurdu. Sabah kalktığımızda mutfaktan gelen taze demlenmiş çay kokusu kahvaltının hazırlandığının habercisi olur, mütevazı sofrada en fazla 4X4 metrekarelik telefon kulübesinden hallice, mahallemizin tek bakkalı rahmeti Hüseyin Önen amcanın Önen Bakkaliyesinden alınmış ve hala tadı damağımızda kalan teneke beyaz peyniri, biraz zeytin ve henüz francala dediğimiz beyaz ekmeğin yaygın olmadığı zamanların yuvarlak, şimdilerde tam buğday dediğimiz harbi ekmek ve ayıla bayıla yediğimiz, olmazsa olmazımız ve bir nesli damar sertliği belasına bulaştıran‘’Sana'yla beslenen, özenle büyütülen bu çocuklar.’’ reklam cıngılıya o yıllarda TV’lerde boy gösteren ve ‘’özen gösteren annelerin’’! İlk tercihi!OlanSana yağı olurdu.
Ya da, çok çocuklu ailelerin pratik menülerinden olan ve bir hayli bereketli ve doyurucu aynı zamanda da ekonomik olan, rahmetli ananemin de yapmış olduğu gibi, tavada ısıtılmış sana yağında rendelenmiş domatese eklenen lor peyniri üzerine kırılan yumurta ile yapılan ve pişirilirken ortama yayılan kokusunu ve tadını hala hafızamın mutfak bölümünün kahvaltılık kısmında sakladığım o menemen türü kahvaltılık.
Okul sonrası eve geldiğimizde evin kapısına yaklaştığımızda evden kavrulmuş soğan kokusu duyardık ki bu evde birinin olduğunun en önemli bir göstergesiydi. Hemen hemen hiçbir çocuk anahtarla kapıyı açmaz, daha eve 10-15 metre kala ‘’anneeeeee’’ diye sokağın neredeyse başından bağıranların olduğu görülmedik türden bir şey değildi. Evin kapısını çalar ve mutlaka annemiz kapıyı açardı. Daha sokağın başında uzun uzun annneeee diye bağıran çocuğun genelde de önlüğünün beyaz yakasının kopçası kopuk ve tartışmasız oğlan çocuğu olduğunu yazmaya gerek var mı bilmiyorum.. Okulda zibil gibi acıktığımızdan hemen çantamızı gelişi güzel divana attıktan sonra mutfağa süzülür ve annemiz daha olaya müdahil olamadan, tencerede kavrulan soğana kopardığımız ekmekten büyükçe bir lokmayı kavrulan soğana bandığımız ve kimse görmeden mutfaktan sıvışıp sokağa çıkmamız bir olurdu.
O akşam yemeğinin hazırlığı olan tencerede kavrulmuş soğan kokusu belleğimize bir güven duygusu olarak kodlanmışta haberimiz olmamış aslında. Yoksa şimdilerde apartmana girip kapıyı açmak üzere cebimizden anahtarı çıkarttığımızda ola ki apartmanın herhangi bir dairesinden kavrulmuş bir soğan kokusu duyduğumuzda, sanki kapıyı annemiz açacakmış gibi bir duyguya kapılıp burnumuzun sızlamasını nasıl açıklayabiliriz ki?
Biraz önce yukarıdaki satırlarda ifade ettiğimiz gibi sokakta oynarken oyuncağa çok ihtiyaç duymazdık diye belirtmiştik. Oyuncağımız var ya da yok diye bir derdimiz olmaz, oyuncak sanki daha çok o yıllarda daha steril yaşayan apartman çocuğu diye nitelendirdiğimiz çocukların eğlence vasıtası gibiydi. Çünkü sokaktaki bizlere özenen o çocuk, evden çıkamaz, sokağa sadece pencereden bakar ve daha çok evdeki oyuncaklarıyla vakit geçirmek durumunda kalır gibiydi.
Bu yürek burkucu durumu 70’li yıllarda Yeşilçam’ın önemli aktristi, nam-ı diğer ‘’Domates Güzeli’’ adıyla bilinen ve tanınan Ayşen Gruda’nın televizyon oyunlarında sıklıkla kullandığı ve dilimize ve toplumumuza kazandırdığı ‘’Problemli apartman çocuğu’’ tanımlamasından hatırlayabiliriz. Ayşen Gruda; bahçeli ve mahalle kültürüne dayalı evlerden, betonarme apartman hayatına geçiş yapılan dönemlerde değişen mahalle kültüründen dolayı, sokakta özgürce oynayan çocukla, sokakta oynamayı bilemeyen, eve bağımlı kalmış, steril ve yalnız büyüyen yeni nesil şehir çocukları ayrımını ortaya atmış ve değişen aile yapısının sancılarını ironik bir biçimde hicvettiği ‘’Problemli apartman çocuğu’’ tanımıyla skeçlerinde eleştirmişti.
Ayşen Gruda’nın dilimize kazandırdığı, sokağa çıkamayan "uyumsuz veya sorunlu" olduğu düşünülen çocuk profilini mizahi bir dille ele alması o kadar popüler olmuştu ki bu kalıplaşmış ifade, yazar Yalvaç Ural'ın "Problemli Apartman Çocuğu" isimli çocuk kitabına da ilham kaynağı olmuştu.
Gerçi yanlış da anlaşılmasın, sadece sokağa çıkamayan çocuklar evde oyuncakla oynar da, sokağa çıkan çocuklar hiç mi oyuncak sahibi olamadılar ya da oyuncakla oynamadılar? Tabii ki oynadılar, oynadık. Ancak o yılların çocukları kendi oyuncaklarını her türlü malzemeden yapabilme yetisine sahipti. Hiç bir şey yapamasak bile defter kâğıdından makara ipiyle uçurttuğumuz ‘’Şeytan Uçurtması’’ yapar ipimizin müsaade ettiği, uzunluğu kadar gökyüzüne meydan okurduk, ola ki ip koptu en fazla kaybımız bir iki sayfa defter kâğıdı olurdu, ama çıtalı uçurtma öylemiydi? Öyle herkes kolayca çıtalı uçurtma yapamaz mahallemizin abilerinin özel ihtisas alanına girerdi. Birde bizim yaptığımız şeytan uçurtması gibi bir iki defter yaprağıyla yapılmaz birazda sermaye isterdi hani ki o durumda bizi biraz aşıyordu. Şimdiki gibi fabrikasyon seri üretim uçurtmalar olmazdı. Özel, marangozdan temin edilen çıtalar, onların dengeli birbirine bağlanması, defter kaplar gibi itinayla çıtaların kaplanması, kuyruğun hassas hesaplanması ile uzunluğunun ona göre ayarlanması, denge ipinin açısının ince mühendislik hesaplamalarla yapılması hani biraz daha zorlasalar Hezârfen Ahmed Çelebi’nin Galata Kulesinden uçtuğu kanatların bir benzerini yapacak hale gelirlerdi.Kimisi öyle büyükçesine yapar ve o kadar uzun ip bağlarlardı ki ona gökyüzünde hâkimiyet kurmak maharet isterdi.Bazen uçurtmayı yörüngeye oturtur ve sağlam bir kazığa bağlar ve sırt üstü yatıp o muhteşem eserini seyre dalarlardı. En korkulası olay ise uçurtmanın ipinin kopması ve rüzgârın etkisiyle belki de kilometrelerce uzağa sürüklenmesi ya da dikkatsizlik neticesinde uçurtmanın daha gökyüzüne salma esnasında elektrik tellerine takılıp orada asılı kalmasıydı. Başka bir oyun alanımız ise tamirhanelerden bulduğumuz eski rulmanlardan şimdilerde scooter dedikleri türden el yapımı ‘’Tornet’’ yapar ve keyifle kullanırdık.
Çok doğaldır ki o yıllarda erkek çocuklarından daha ziyade kız çocukları oyuncakla oynardı ancak o da gayet basit, mütevazı plastik malzemeden yapılmış oyuncak bebekler olurdu. Biraz varlıklı olan aileler kızlarına o yılların ‘’yerliBarbie’’ bebeği olan; almış olduğu kedi şeklindekioyuncaktançocuğunun korkarak ağlaması üzerine çocuğu için küçük bir atölyede kendi oyuncağını yapmasıyla 1971 yılında Türkiye’nin en önemli oyuncak markasını oluşturan Fatoş İnhan’ın ‘’Fatoş ‘’ adlı oyuncak bebekleriyle oynadıkları az da olsa görülürdü.
Eylül ayının, okulların açılmasını hatırlatmasından başka diğer bir özelliği daha vardı. Aldığımız yaz başı karnesinde eğer ki birkaç dersten başarısız olduysak, yani ikmale yeni söylemle bütünlemeye kaldıysak bir üst sınıfa geçmek için eylül ayı başında o derslerden geçmek için ikmal sınavları yapılırdı. Sene sonunda karne dağıtılırken eğer herhangi bir dersten ikmale kaldıysak, o başarısız olduğumuz, üzücü durum bizlere Alpay’ın muhteşem eseri olan ‘’Eylülde Gel’’ şarkısıyla öğretmenlerimiz tarafından bize biraz da istihzayla karışık gülümseyerek deklare edilirdi. Eylülde gel şarkısı her ne kadar romantik bir tema içeriyorsa da o dönem kuşağın ortak hafızasında ikmale kalmanın, başarısızlığımızı hatırlatmanın bir göstergesi gibi anılarımızda yer almıştı.
Ortak hafızamızı oluşturan etmenlerden en etkili olanlardan birisininmüzik olduğu bilinir. Eski bir şarkıyı ya da türküyü dinlediğimizde hafızamızın derinliklerinde gizlenmiş ve o şarkıyla kodlanmış anılar birer birer canlanmaz mı? Bir döneme damgasını vurmuş şarkılar ortak bir anlayışı, birlik, beraberlik, aidiyet ve ortak kimlik duygusunu oluştururken toplumsal bağıda pekiştirdiği söylenegelir.
Ortak kültür hazinelerimizi tüm ülkece yaşar ve bilirdik. Daha öncede belirttiğimiz gibi bizleri geçmişin efsane zamanlarına, yaşadığımız güzelliklere yani hafızamızın derinliklerinde saklanmış o güzel anılara bizi götüren yegâne araç müzik olduğunu dile getirmiştik.
Özellikle o 70’li yıllarda bazı şarkılar vardı ki bilmeyen yok gibiydi. Misal vermek gerekirse özellikle, Ayten Alpman’ın ‘’Memleketim’’ şarkısı.Yapılamaz denen ve her türlü engellemelere rağmen Türk Ordusunun kara, hava ve deniz işbirliği ile bütün dünyanın karşı gelmesine rağmen yapmış olduğu deniz aşırı 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sırasında TRT’de devamlı söylenen ‘’Memleketim’’ şarkısı, halkın arasında birlik, beraberlik ve vatan sevgisinin simgesi haline gelmiş, harekâtla özdeşleşmiş ortak hafızanın en önemli sembolü olurken, gürdavudi sesiyle yüreklerimizde ayrı bir yeri olan Hasan Mutlucan’ın Kıbrıs Savaşı esnasında söylediği,her Türkün yüreğinde şimdi bile heyecan yaratan ‘’ Yinede şahlanıyor aman,Kolbaşının, yandım da, kır atı, Görünüyor, yandım aman, Bize sefer yolları,aman...Sefersiz, olamaz,aman, aman er evlatları, görünüyor, yandım aman bize zafer yolları’’ gibi kahramanlık türküleri savaşın simge marşları olmuş ve harekâta katılan, çıkarma yapan askeri birlikler Hasan Mutlucan’ın bu kahramanlık türküleriyle çıkarmaya katılmışlardı.
Haberlerde Kıbrıs Barış Harekâtıyla ilgili görüntüler verildi mi Memleketim şarkısı ve Hasan Mutlucan’ın kahramanlık türküleri eşliğinde verilirdi ki, o çocuk halinizle bile duyduğunuzda tüm milli duygularınız köpürüp heyecana gelir ve kılıcınızı kuşanıp, atın kuyruğunu bağlayıp sefere dörtnala gidesiniz gelirdi hani. Bu olayı mizahi anlamda söylediğimi zannetmeyin. Biz çocuk olarak bu kadar milli duygularımız şahlanırken ülkemizdeki durum çok daha gurur verici, yüreklendirici ve millet olmanın en sıra dışı göstergesi haline gelmişti.
Kıbrıs Barış Harekâtı başladığında Türkiye'nin dört bir yanında her yaştan ve kesimden on binlerce vatandaş askere alınmak için şubelerin önünde uzun kuyruklar oluşturmuştu. Türk halkının gönüllü olarak savaşa katılmak amacıyla askerlik şubelerine akın etmesi, Türk yakın tarihinin en güçlü toplumsal dayanışma ve milli birlik sembollerinden birisi olmuştu. Her yaştan, her memleketten o zamanın 67 vilayetinden insanların askerlik şubeleri önünde toplanarak İstiklal Marşı okuduklarını, davul zurnalarla halaylar çekerek adeta bir düğüne gider gibi askere yazılmak istediklerinihaberlerde gururla izlemekteydik.
Askerlik çağında olan gençlerin yanı sıra, muvazzaf askerliğini yıllar önce bitirmiş yaşlılar, kadınlar ve hatta o dönem lise çağında olan öğrenciler bile şubelere "gönüllü er" olmak için yazılı dilekçeler vermişlerdir.
Şubelere akın edenlerin yanı sıra, askere alınamayan vatandaşlar da orduya destek olmak için yarışmıştır. Dönemin Türk Kızılay’ı raporları ve arşiv belgeleri, halkın giyecek, yiyecek ve kan bağışı yapmak için kuyruğa girdiğini; alyanslarını, birikimlerini Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı'na bağışladığını göstermektedir.
Savaşın başlamasıyla yaşanan bu kitlesel dayanışma Türk toplumunun hafızasında "Kıbrıs Ruhu" olarak yer etmiş; ordunun arkasındaki en büyük manevi güç olmuştu. Halkın bu yüksek motivasyonu, adadaki askeri operasyonun lojistik ve psikolojik başarısını da doğrudan etkilemiştir. Kıbrıs Ruhu anlayışı öylesine bir ruhani hava yaratmıştı ki ülkenin hiçbir bölgesinde köken, mezhep veya siyasi görüş ayrımı yapılmadan Edirne'den Kars'a kadar tüm Anadolu kentlerindeki askerlik şubeleri askere gitmek için binlerce insanın akınına uğramıştı.
Kıbrıs Ruhu, Türk milletinin sahip olduğu ordu-millet bütünleşmesininen üst mertebesini gösteriyordu. Kıbrıs'taki Türk soydaşlarımızın can güvenliğini korumak için yola çıkan askerine duyduğu minneti yollarda intikal halindeki askerlere, tren istasyonlarında ve kara yollarında bekleyen yaşlılar, kadınlar ve çocuklar; ellerinde kendi mayaladıkları, fırından yeni çıkmış sıcak börekler, gözlemeler, somun ekmekler ve buz gibi ayranlarla askerleri karşılayarak göstermişlerdi.Ayrıca Mersin’de Kıbrıs’a gitmek üzere limana gelen binlerce askerin lojistik ihtiyaçlarına devletin yanı sıra bölge halkı da gönüllü olarak ortak olmuştu. Evlerde hazırlanan tonlarca yemek, börek ve içecek limanlarda bekleyen askerlere dağıtılmıştı.Kıbrıs Ruhu Türk Milletinin öyle bir ruhunu etkilemişti ki, hemen hemen her evin odasının, salonunun duvarında ki bizim evin salonunda da vardı mutlaka Kıbrıs Savaşı ve dönemin Başbakanı ve adaya çıkarma yapmanın iradesini gösteren rahmetli Kıbrıs Fatihi Ecevit’i bir arada gösteren resimler çerçeveletip asılmıştı.
İşte hafızamızın kuytu köşelerinde kütüphanenin en arka sırasına itilmiş, yıllardır kimsenin ellemediği kitabı tekrardan açar gibi, Ayten Alpman’ın ‘’Memleketim’’ şarkısını, Hasan Mutlucan’ın kahramanlık Türkülerini tekrardan dinleyince, ister istemez hafızamın unutulmuş köşelerindeki Kıbrıs Savaşı ve onun hatırlattığı anılar canlanıverdi hemen.
Rahmetli Zahir Zümrüt’ün, o yıllarda mahallede dahi anca birkaç Almancının evinde bulunan ve yurt dışından getirdiği televizyon için, 1974 yılında almış olduğu, 1913 İstanbul doğumlu, savaş içindeki bir ülkede ‘’devlet okullarında’’ İzmir Erkek Lisesi’nde okuyup mezun olan, üniversite için gittiği Almanya’da Münih Maximillan Üniversitesi Kimya Fakültesi’ne giren ve doktoralı bilim insanı olarak 1943’te ekmeğin karneyle satıldığı Türkiye’ye dönmüş olan yüksek kimya mühendisi Dr. Vahit Nevhiz Işıl tarafından 1951 yılında İstanbul Galata’da kurulan, Türkiye'nin ilk yerli radyo ve televizyon markalarından olan Nevtron marka siyah beyaz televizyonu evin bahçesine koyup yazlık sinema misali mahalleli ile birlikte seyrettiğimiz ve ortak hafızamızın damla damla oluştuğundan habersiz Kıbrıs Savaşı haberlerini bu kahramanlık türküleri eşliğinde seyrederdik. ( Zahir Zümrüt’ün TV alıp bahçeye yazlık sinema misali koymasının altında yatan temel motivasyon, çocuk halimizle komşuya TV seyretmeye gitmemiz ve ev sahibinin memnuniyetsizliğini çok açık bir biçimde gösterip tavır alması üzerine harç borç gidip TV alıp tüm mahalleliye açık olarak seyrettirmesiydi. )
Televizyon gerçekten bizler için resmen sihirli bir kutuydu. Televizyon açılmadan önce ekranda test için yuvarlak, kare şeklinde bize anlamsız gelen grafikler içeren bir şekil olur ve şimdi olsa sinir bozucu diyeceğimiz ama o zaman büyük bir sabırla yayının başlamasını beklerken uzun bir sinyal sesini ipnotize olmuş bir biçimde bağdaş kurup televizyonun başında dakikalarca dinleyip beklerdik. Ne zamanki o başlama sinyali yani bir Van türküsü olan ‘’Oy bizim eller ne güzel eller’’ türküsünün giriş müziği başladı mı anlardık ki yayın başlıyor.
Kıbrıs Ruhu dönemlerini yaşayan kuşaklar için söz konusu bu kahramanlık şarkı ve türküleri olduğundan çok farklı toplumsal değeri ve anlamı vardı. Sadece basit bir şarkı ve türkü değil bir ülkenin namus ve şerefinin en üst kertesini temsil ederlerdi.
Ortak kültürün oluşmasında ve ortak hafızanın oluşmasındaki başat etkinin müzik olduğu konusunda hemfikir olduğumuz yaşadıklarımızla ortaya çıkmaktadır. Maziye ait bir şarkıyı duyduğumuzda mutlaka o şarkının bizde oluşturduğu tatlı yada acı hatıralarını hemen duyumsarız. Geçmişte yaşadığımız olaylar hangi şarkıyla kodlanıp hafızamıza yerleşmişse çok uzun yıllar dahi geçse o şarkının ezgisini duyduğumuzda hafızamız bizi o yıllara hemen geri götürür ve yaşatır.
Çocukluğumuzun hafızasında en belirgin izleri bırakan 70’li yılların tek kanallı televizyonunda çalınan şarkıları şimdi tekrardan duyduğumuzda o şarkılar resmen adrese teslim nostalji yaşatmaktadır. Çocukluğumuzda bazı şarkıların sözlerini değiştirir mizahi bir söylemle tekrar ederdik. Tek kanallı TV’nin en önemli bir faydası da tüm ülkede ortak bir anlayış kazandırmasıydı. TV’de çıkan bir şarkı, espri anında tüm ülkeye yayılır ortak bir mizahi dil hemen oluşurdu. Misal; Erol Evgin’in ’’Sevdan Olmasa’’ adlı şarkısında yer alan;
"Bende bu cehennem gibi yürek olmasa, Bende deli rüzgâr gibi hasret olmasa, Bir de cana can katan o sevdan olmasa, Ah bu hayat çekilmez, ah bu hayat çekilmez... ‘’ sözlerinde yer alan Ah bu hayat çekilmez,nakaratını biz çocuklar ‘’ Ah bu bayat yenilmez’’ şekline çevirip öyle söyler ve o çocuksu halimizle gülerdik. Şimdilerde o şarkıyı ne zaman duysak hafızamız bizleri hemen adrese teslim 1977 yılına götürür ve kısa bir nostaljik astral seyahat yapar ve o yılları anarız.
Biz çocuk olarak şarkının nakarat kısmını yukarıdaki gibi mizahi anlamda değiştirip eğlenceli bir hale getirirdik. Meğerse bu yapılanın bilimsel bir açıklaması varmış ki bende şimdi öğrendim. Bir şarkının nakarat kısmındaki sözlerin dinleyiciler tarafından yapılan eğlenceli bir kulak aldanması yani konuşulan bir sözün, şiirin veya özellikle şarkı sözlerinin yanlış duyulması ve zihinde bambaşka anlamlı bir kelime veya cümle olarak algılanması durumuna ‘’mondegreen’’ denirmiş ve geçmişte birçok örneğini yaşadığımız bir hayli mondegreen yapmışlığımız varmışda haberimiz olmamış. (Kelime, Amerikalı yazar Sylvia Wright'ın 1954 yılında yazdığı bir makaleden türetilmiştir. Wright, çocukken dinlediği eski bir İskoç baladındaki "And laid him on the green" (Ve onu çimenlerin üzerine yatırdılar) dizesini, işitsel olarak yanlış anlayıp "And Lady Mondegreen" (Ve Leydi Mondegreen) olarak hafızasına kazımıştır. Daha sonra bu duruma kendi uydurduğu bu terimi vermiştir.)
Diğer belirgin bir örnek de,o yılların tek kanallı televizyonunda sıklıkla çıkan ve Türk seyircisinin oldukça yakından tanıdığı Mısır doğumlu İtalyan asıllı Fransız şarkıcı ve sinema oyuncusu Lolanda Cristina Gigliotti, (1933–1987), yani bizim ülkece tanıdığımız ismiyle Dalida.Bir döneme damgasını vuran Dalida, Türk seyircisi tarafından çokça sevilmiş, söylediği şarkılar toplumda kabul görmüş bir sanatçıydı. 10 ayrı dilde şarkı söyleyen Dalida 55 kez altın plak kazanmış ve albümleri dünya çapında 150 milyondan fazla satmış dünyaca tanınan bir sanatçıydı. Söylediği şarkılaraülkemizde o dönemin en ünlü şarkıcıları tarafından Türkçe sözler yazılıp aranjman şeklinde söylenmiş, plaklar kasetler doldurulmuştu.
Dalida’nın dillendirdiği şarkıları Türkçe sözlerle söyleyenler misal, Ajda Pekkan’ın söylediği Palavra (Parole ), Tanju Okan’ın Aşkı Bulacaksın (Gigi L'Amoroso), Zeki Müren’in, Bekleyiş, (Tire L'Aiguille), Hümeyra’nın,Sus Duymasın,(Ne Lui Dis Pas), Kamuran Akkor’ın, Gönül Ferman Dinlemez (Tzigane), Ayla Algan’ın, Gönlümdeki Saraya,(Salma Ya Salama), Ayten Alpman’ın, Ayrıldık Yalnızım, (Ciao Amore Ciao), Özdemir Erdoğan’ın, Matador, (Les Gitans), Semiramis Pekkan’ın, Köy Düğünü,(Tire L'aiguille), Selçuk Ural’ın, Ay Dede, (Flamenco) Ajda Pekkan’ın Bu Ne biçim Hayat, (Le temps des fleurs), Mutlu Bütün Şarkılar (Quand S'Arrétent Les Violons), Alpay’ın, Ayrılık Rüzgârı, (Concerto Pour Une Voix), ve Sensizliğimin Şarkısı, (Aranjuez La Tua Voce)’nı dinleyince Türk Müziğinde bir döneme damgasını vuran şarkılarda Dalida’nın katkısını görmemek imkânsız gibi.
Çok doğaldır ki o dönemin havası içerisinde Dalida’nın şarkılarına da ’mondegreen’’ yapılamamış olması düşünülemezdi ve bizim mizahta sınır tanımayan toplumumuz hemen Dalida’nın muhteşem ve ülkemizde en çok tanınan ‘’Salma Ya Salama’’ şarkısını ‘’Salam ye salam ye, doymazsan sucuk ye..’’ ya da futbol maçlarında daha çok duyulagelen ‘’ Salamaya salama yenilince ağlama..’’ gibisinden tekerlemeleri kültür hazinemizin envanterine kaydetmişti bile.. Dalida’nın bu ikonik şarkısı yakın zamanlarda bile Atilla Taş tarafından ‘’Sallana, sallana’’ adıyla yeniden seslendirilmişti. Şimdilerde ola ki Dalida’nın bu şarkısını duyunca neden efkârlanıyorsun diye sormanın manası var mı? Bu şarkıyı duyunca ömrümüzden ve güzel yıllardan neredeyse 50 yıl yitirdiğimizi anlarız.
Dalida’ın, dönemin çocukları tarafından mondegreen yapılmış Salma Ya Salama şarkısı misali bir şarkı daha vardı ki aynen Salama şarkısı kadar ülkemizde popüler olmuştu. Ajda Pekkanorijinali,1974 yılında sözlerini Talal Haydar'ın yazdığı bestesini Lübnan müziğinin nostaljik ve klasikleşmiş eserlerinden birini ortaya koyan Lübnanlı ünlü sanatçı Issam Rajji’nin yaptığıEltili Makhtoube şarkısını 1976’da Fransızca ‘’Viens Dans Ma Vie’’ olarak seslendirmiş hatta aynı yıl İran’lı şarkıcı Şahla Safi Zamir, bilinen sahne ismiyle Marjan’da ‘’Kavire Del’’ adıyla aynı şarkıyı seslendirmiş ve bir hayli beğeni kazanmıştı. Ajda Pekkan 1977 yılında aynı şarkıyı Türkçe sözlerle ‘’Baksana Talihe’’ adıyla tekrardan okumuştu. Şarkı o kadar beğenilir ki, 1976 yılında - Kai Warner's Oriental Express - Fly Butterfly adıyla İngilizce, Meksika’da Los Llayras grubu ise Vuela Mariposa( Uçuşan Kelebekler) adıyla İspanyolca okunmuştu.
Ajda Pekkan’ın seslendirdiği Fransızca ‘’viens dans ma vie’’ şarkısı toplumda o kadar çok karşılık bulup sevilmişti ki bu şarkınında mondegreen’inin yapılması sanki şart olmuştu. Şarkının nakarat kısmı olan ‘’viens dans ma vie j'ai envie d'etre aimee de toi’’ hızlı ritmi ve telaffuzu nedeniyle anlaşıldığı biçimde halk arasında mizah konusu yapılmış ve sözler Türkçeleştirilerek "pijama pijama don gömlek fanila, hepsi bedava bitpazarında" şeklinde esprili bir hale gelmişti. Eveeet kısa bir süre sonra 2027’de bir şarkıyı mizahi bir biçimde söylememizin üzerinden tamı tamamına 50 yıl geçtiğini içimiz cız ederek anlıyoruz. İşte hafızamızda yer alan bir şarkıyı duymak insanı 50 yıl öncesinin güzelliklerine götürebiliyor.
Müziğin toplumsal bağları kurmada belirleyici bir rol oynadığını, toplumbilimciler üstüne basa basa belirtirken, toplumbilimcilerin müziğin sosyo-ekonomik bağlamını, taşıdığı anlamların tarihsel derinliğini, insan ilişkilerini ve zaman-mekânı nasıl sarmaladığını göstermesi, müziğin düşünsel bir derinlikte keşfedilmesini ve bu yolla gelişerek değerli hâle gelen bir ‘’ Kültür varlığı’’olarak benimsemesini sağlar.
Bir kültür varlığı olan müzik aynı zamanda ortak hafızamızın oluşmasını sağlayan en önemli bileşenlerden biri olurken, nostaljik, geçmişe yönelik yolculukların biletini temin eden bir aracı olduğu görülür. Hafızamızı adeta bir otogara,geçmişe ait tüm anılarda yıllara göre parkta bekleyen otobüslere yüklenmiş gibi hayal edebiliriz. Geçmişe, yaşanmışlıklara dönmek, o yılları anmak istediğimizde hangi yıllara dönmeyi arzu ediyorsak o yılın otobüsüne biner ve o yılların sahip olduğu anılara o otobüs bizi götürür. İşte hangi yıla ait otobüse bineceğimizi ise hafızamızda kodlanmış anılar belirliyor. O anıları harekete geçiren bileşenlerde daha önce bahsettiğimiz gibi, ya koku, ya tat ya da en etkilisi müzik oluyor. Geçmiş yıllarda anılar, hangi tarihte hangi müzikle kodlandıysa yıllar sonra o kodlanmış müziği duyduğumuzda o yılların anılarının yüklendiğiotobüslere biner ve nostalji seyahat bizi o yıllara adrese teslim götürür.
Özlediğimiz yıllar, daha önce dediğimiz gibi çok stabil geçer, radikal değişikliklere toplum olarak çok da hazır değildik, daha doğrusu herhangi bir ihtiyaç hissedilmez ayrıca talep de edilmezdi hani. Evimiz, adresimiz yıllarca aynı kalır, komşularımızın tüm aile fertlerinin zaman içerisindeki tüm medeni değişikliklerini görür, nişanlarını, evliliklerini, askere gidişlerini hep beraber mahallece tanıklık ederdik. Telefon numaramız değişmez çünkü hemen hemen hiç kimsede ev telefonu olmaz, çoğu haberleşmemizi mektup, acilse yıldırım telgraf ile hallederdik. Bayramlarda, özel günlerde kartpostal gönderir şimdiki gibi telefonla içi boş otomatik mesaj gönderilmezdi. Hızlı değişimler olmaz, bir araba modeli yıllarca aynı kalır Murat 124 hiçbir zaman 125 olmaz kasa ve numarası o araç üretimden kalkıncaya kadar aynı kalırdı. Tabii ki değişimler de yaşanmıyor değildi, Murat 131 yıllar sonra Şahin daha ileri yıllardaDoğan olur en fazla Doğan markasının ardına, L, SL, en büyük değişim ise SLX ile yaşanırdı. Murat 124 ‘e haksızlık etmeyelim ileriki yıllarda çok büyük bir değişiklik göstermeden amiyane tabirle kendini bozmadan 124’ün yerine Serçe adını alarak gönüllerdeki yerini muhafaza etmeyi başarmıştı. Tofaş’ın harflerle geliştirdiği modernizasyondan Reno’nun da alta kalır yanı yok gibiydi. Reno 12 ile başlayıp, 12’nin ardına gelen, TS, TSW, GTS, TX, SW gibi modern atılımlar toplumumuzda oldukça teveccüh görmüştü. Farlarda ve stoplarda yapılan olağanüstü model değişiklikleri yürekleri hoplatan türden farkındalıklardı! Murat 124’ün efsane değişimi ile SERÇE’ye dönüşmesi misali Reno 12 de muhteşem bir değişiklikle TOROS’a evrilmiş ve halende yüksek bir ilgi ile toplumda gördüğü karşılığı devam etmektedir.
Bu stabil, durağan hayat tarzımızdan şikayet etmez sakin sakin şehrimizde, kasabamızda yaşardık.Şimdilerde öykündüğümüz Cittaslow (Sakin Şehir) kavramından habersiz tüm yaşadığımız yerler meğersem sakin şehirmiş. Sakin şehirlerde ilk başlarda ifade ettiğimiz gibi eğitim hayatımızda çok sakin geçer, çok önemli bir değişiklikler yaşanmazdı. Açılış ve tatil günleri uzun yıllar bilinir ona göre halimizi tavrımızı ayarlardık. Eylülde açılan okullarımız ve okul başlamadan önce sene sonunda başarısız olduğumuz derslerden ikmale kaldıysak o derslerden ikmale kaldığımızı, daha öncede yazdığımız gibi öğretmenlerimizin hafiften, inceden alaysı bir tavırla o dönemin efsane şarkıcısı Alpay’ın dillere pelesenk olmuş, muhteşem sesi ve yorumuyla icra ettiği ‘’Eylülde gel’’ şarkısını bize hatırlatmasıyla öğrenirdik. Eylülde Gel şarkısı, her ne kadar çok duygusal, romantik bir aşk şarkısı olsa da bizim kuşak için o ikmale kalmamızın bir habercisi olurdu.
Şimdilerde Eylülde Gel şarkısını duyduğumuzda taşıdığı anlam değil de bizlere ikmale kalmanın bir göstergesi olduğu duygusunu verse de bu şarkının ne kadar da efsane bir şarkı olduğu ve Alpay’ın nasıl da o kadife ses rengiyle muhteşem bir yorum yaptığını yüreğimizde hissederken, istemeden boğazımıza bir ham ayvanın vermiş olduğu yumru misali bir hüzünlenme yaşarız. Ayrılığın dayanılmaz hicranını iliklerimize kadar hissettiğimiz bu şarkı, ilk söylendiği andan,günümüze değin çok uzun yıllar geçti, şarkının okul yolundaki ağaclar defalarca sararıp, solup yaprak döktü, geçen yıllarda o okul belki de yıkılıp yerine AVM yapıldı, yok oldu ama o okulun yolu, yola dökülen yapraklarıyla o ağaçların ruhu Alpay’ın o muhteşem yorumunun notaları arasında gizlenip kaldı.
Yitip gitmiş koskoca elli yıl üzerine değerinden bir gram azalmamış aksine daha da kıymetlenmiş bir şarkıyı o zamanlarda da dinleyip ve halen de dinliyor ve haz alıyorsak demek ki bu tip şarkılar zamanın ötesinde bir eser dersek abartmış olmayız.
Bir kuşağın hafızasına kazınan, nakşedilen Eylül de gel şarkısıyla bir döneme damgasını vuran Alpay, Türk pop müziğin tartışmasız ikonlarından biri olmuştu. Eylülde gel şarkısını 1977 yılında Alpay seslendirdiği zaman,şarkı olmadığı kadar ilgi çeker ve bir fenomen olur. Şarkının bestecisi, 1926 Valence’de doğan, ailesi bir zamanlar Malatya’dan Fransa’ya göç etmiş bir Ermeni ailesinin çocuğu olan Henry Markaryan, bilinen sahne adıyla Marc Aryan’dır. 1964 yılında Marc Aryan tarafından Fransızca bestelenmiş "Qu'un Peu D'amour" (Birazcık Aşk) parçası bizim için efsane olan Eylülde Gel şarkısının çıkış noktası olur.
Yabancı şarkılara Türkçe söz yazmak yani aranjman akımının bir hayli yoğun yaşandığı1970'li yıllarda bu akımın en önemli öncüsü Fecri Ebcioğlu, Marc Aryan’ın "Qu'un Peu D'amour" şarkısının melodisini çok beğenir ve zihninde o büyülü, kadife ses rengive kendine has duygulu tarzıyla şarkıyı Alpay’dan bir başkasının okuyamayacağını düşünür ve "Qu'un Peu D'amour" şarkısına Alpay için ‘’Eylülde Gel’’ ‘in sözlerini kağıda döker ve Türk Pop Müziğinde efsane olacağından habersiz Alpay’a bu şarkıyı seslendirmesi için ısrar eder.
Fecri Ebcioğlu, Alpay’a şarkıyı gösterir ancak 1970 yılında yapmış olduğu ve çok ses getirmiş, "Fabrika Kızı" gibi toplumsal ve folklorik temelli şarkıları tercih eden ve tamamen yerli bestelerle yoluna devam etmek isteyen Alpay bu yabancı aranjmanı okumaya biraz isteksiz bir tavır takınır. Fecri Ebcioğlu ısrarından vazgeçmez ve bu parçayı okuması için Alpay’ ı ikna eder ve çıkacak olan 45’lik plağın ikinci dereceli şarkısı olarak B yüzünde okuması için razı eder.. Plak çıktığı zaman yer yerinden oynar ve plağın A yüzündeki güya daha önemli olan şarkının esamesi bile okunmazken Eylülde gel şarkısı radyolarda bir fenomen haline dönüşür.
Türk pop müziğinde sonbahar hüznünü ve okula dönüş atmosferini en iyi yansıtan eserlerden biri olarak kabul edilen ve özellikle okulların açılış dönemine denk gelen sözleri nedeniyle öğrenciler arasında bir marş haline dönüşen, naif yılların çocuksu aşkların okul sıralarında kaçamak bakışlarla yaşandığı ve okulların kapanmasıyla sevdiceğini aylarca göremeyecek olan öğrencilerin ayrılık acısını dillendiren, kavuşma adına ümit verenbir şarkı olur. Eylülde Gel şarkısı Alpay'ın kariyerinin en büyük hiti olur ve neredeyse bu şarkıyla özdeş hale gelir..
Marc Aryan’ın bestesi, Fecri Ebcioğlu’nun sözleri ve Alpay’ın muhteşem yorumu ile Eylülde gel ençok dinlenen şarkılar arasında yerini alırken bestecisi Marc Aryan ülkemizde çok sevilir ve ‘’Bizim Marc’’ oluverir. Göremediği baba memleketi Malatya adını, kurduğu şirketine isim verecek kadar ülkemizi sever, yapmış olduğu birçok çalışma dönemin şarkıcıları tarafından özellikle Ajda Pekkan tarafından seslendirilir. Ajda Pekkan'ın 1968 yılında seslendirdiği ve kariyerinin en önemli mihenk taşlarından biri olan Dünya Dönüyor (Atlı Karınca) ve romantik klasiklerinden Kimdir Bu Sevgili? Şarkıları Marc Aryan'ın "Volage Volage" ile ‘’Un Petit Slow’’ şarkılarının aranjmanıydı. Ayrıca Fecri Ebcioğlu’nun sözlerini yazdığı şarkıları Marc Aryan Türkçe olarak kendi seslendirmiş ve oldukça ülkemizde ilgi görmüştü.
Alpay’ı Alpay yapan Eylülde Gel fenomen şarkısından önce bir şarkısı daha var ki asıl fenomen şarkı budur desek fazla abartmış olmayız. Eylülde Gel şarkısından 7 yıl kadar önce söylediği bir şarkı vardı ki dillerden düşmeyen ve hala günümüzde dahi gençlerin ilk öğrendiği şarkı olmuş, toplumda olmadığı kadar teveccüh görmüştü. Bora Ayanoğlu’nun bestesi olan ‘’Fabrika Kızı’’ şarkısı Türk Pop Müziğinin mihenk taşlarından biri olmuştu.
Eylülde Gel şarkısında olduğu gibi Alpay, Fecri Ebcioğlu’na şarkıyı okumakta gösterdiği kararsızlığı aynen 7 yıl öncesinde de Bora Ayanoğlu’nun Fabrika Kızı şarkısında da göstermiş ve şarkıyı plağa kaydetmekte tereddüt göstermişti. Alpay, benzer bir tavrı da yine efsanevi söz yazarı Fecri Ebcioğlu’nun sözlerini yazdığı ve benimde 1987 yılında kasetinden defalarca tekrar tekrar üzerine dinlediğim ‘’Hayalimdeki Resim’’ şarkısı için de göstermiş ve Allah’tan Alpay arkadaşlarının ısrarlarını kırmamış ve Türk Müziğinde efsane olmuş şarkıları plağa kaydetmişte yıllarca dillerimize dolaşan, duygularımıza rehber olan Türk Müziğinin kilit taşları olmuş.
Hayalimdeki Resim şarkısı 1987 yılında çıktığında dinleyicilerini derin, melankolik ve sinematik bir yalnızlık hikâyesine davet etmişti. Hayalimdeki Resim, Yunan müziğinin efsanevi ismi Giannis Parios'un 1985 yılında yayınladığı, Türkçesi "Yalnızlık Günlüğü" olan "Imerologio Monaksias" şarkısına Fecri Ebcioğlu’nun Türkçe söz yazması ve Alpay’ın duygu dolu kadife gibi derin ses rengiyle, şarkının içindeki dramı bağırmadan, adeta dinleyicinin kulağına fısıldayarak seslendirmesiyle efsane olmuştu.
Bu eserin doğuşunun arkasında, Türk müzik tarihinin en dokunaklı dostluk ve vefa öykülerinden biri yattığını söylemeden geçmeyelim. Fecri Ebcioğlu 1985 yılında henüz 58 yaşındayken ciddi bir felç geçirir ve boynundan aşağısı hareket edemez hale gelir, uzun süre hastanede yatar. Sanat camiasının her zaman olduğu üzere vefasızlığı burada da kendini gösterir ve birçok sanatçıya söz yazan ve onları popüler hale getiren Fecri Ebcioğlu’nu hastanede ziyaret eden sayısı neredeyse yok gibidir. Ancak bir istisna vardır ki o da Alpay’dır. Büyük bir vefa gösteren Alpay, sevgili dostu Fecri Ebcioğlu’nu hayata bağlamak için sık sık ziyaretinegider ve yeniden şarkı sözleri yazması için onu teşvik eder.
Fecri Ebcioğlu Alpay’ın göstermiş olduğu vefası karşılığında ona bir şarkı sözü yazacağını belirtir ve 1989 yılındaki vefatından önce hayattayken kaleme aldığı son şarkı sözü, Giannis Parios'un bu derin melodisine söz yazdığı "Hayalimdeki Resim" olur.
Efsane olmuş, Türk Pop Müziğinin zirvesinde kendini ispatlamış olan bu üç olağanüstü şarkıyı okumakta tereddüt eden,her okuduğu şarkı neredeyse efsane olan Alpay acaba neden bu şekilde tereddüt gösterip şarkıları okumakta kararsızlık göstermişti.
Özellikle Alpay’ın vefatından sonra sosyal medyada yapılan paylaşımlar, eski döneme ait söyleşiler, programlar efsane olan şarkıların kısa öykülerini izleyince en çok dikkatimi çeken husus, özellikle Alpay’ı Alpay yapan ‘’Fabrika Kızı’’ şarkısını seslendirmede şarkının söz yazarı ve bestecisi efsane sanatçımız Bora Ayanoğlu’na karşı şarkının tutmayacağını düşünerek plağa okunmasında gösterdiği kararsızlıktı.
Sığ bir yaklaşımla düşünürsek başarı vadeden, moda deyimle patlayacak şarkıları koklamaktan uzak biri miydi Alpay?Aslında biraz aklıselimledüşünecek olursak Alpay’a hak vermemek haksızlık olur gibi. Yoksa yersiz ve basit bir değerlendirme ile hit olacak, patlayacak şarkının kokusu alamamış gibi bir durum hayal edilir ki hiç de arzu ettiğim bir durum olmaz. O yıllarda birçok şarkı var ki gerçek değeri hemen anlaşılsın. Misal, Ayten Alpman’ın şimdilerde dahi milli duygularımızı olmadığı kadar şahlandıran ama ilk 1972 yılında çıktığında pek ilgi görmeyen Rabe Elimelekh adlı geleneksel bir İsrail halk şarkısının aranjmanı olan ve Mireille Mathieu'nun da Fransızca seslendirdiği, Fikret Şenes’in Türkçe sözleriyle ‘’ Bir başkadır benim memleketim’’ şarkısı malumları olduğu üzere anca iki yıl kadar sonra 1974 yılındaki Kıbrıs Barış Harekâtı zamanında TRT’de sürekli yayınlanınca olmadığı kadar ilgi görmüş ve adeta milli bir şarkımız, sembol bir marşımız gibi olmuştu.
Ayla Dikmen’in ilk olarak 1975 yılında "Yeniden Seveceğim" ismiyle daha sonrada 1976'da "Anlamazdın" adıyla Arjantin’li şarkıcı Leo Dan’ın seslendirdiği "Una Calle Nos Separa"şarkısına Fikret Şenes’in sözlerini yazdığı bu olağanüstü aranjmanın düzenlemesini ise Esin Engin’in yaptığışarkı nedense dönemin popüler diğer şarkılarının gölgesinde kalarak geniş kitlelerce çok fazla fark edilmemiş, şarkı tam 32 yıl sonra Çağan Irmak’ın yönettiği ‘’Issız Adam’’ filmiyle tekrardan Türk dinleyicisinin beğenisine sunulmuş ve Türk Hafif Müzik tarihinin en özel klasiklerinden birisi haline gelen şarkı, hak ettiği değeri yıllar sonrada olsa görmüş ve hatta 2009 yılının ocak ayında Billboard Türkçe Top 20 listesinde 1 numaraya kadar yükselmişti.
Ayten Alpman’dan söz açılmışken şimdilerde Türk Pop Müziğinin unutulmaz, en naif ve derin aşk ilanlarından birisi olanve en sevilen klasikleri arasına girse de ilk çıktığı 1974 yılında patlama yapan devasa bir hit olmaktan ziyade, dönemin popüler olmuş şarkıların gölgesinde kalan ve sıradan bir aşk hikayesini anlatan bir şarkı gibi kalan, ancak yıllar içinde özellikle ‘’Aliye’’TV dizisinde şarkının tekrar tekrar plak üzerinden çalınması üzerine değeri yeniden anlaşılan ve hafızalara kazınan nostaljik bir eser haline dönüşen, sözlerini yine efsane söz yazarımız Fikret Şenes’in yazdığı bestesiniise Ajda Pekkan’dan, Tanju Okan’a, Sezen Aksu’dan Ferdi Özbeğen’e kadar onlarca Türk Pop Müziğin en popüler şarkıcılarına eser veren Cenk Taşkın (Majak Toşikyan) ‘ın yapmış olduğu,değeri yıllar sonra anlaşılan ‘’Ben varım’’ şarkısını da anmadan geçemeyeceğim.
Yine, hemen hemen şuanda bile gençlerin diline dolanmış, geçmiş zamanın ruhunu yaşatan her tür tarzda söylenegelen bir şarkı var ki onu da yad etmemek olmaz. Adana’da öğretmenlik yaptığı yıllarda çıkardığı ’’Leylam’’ adlı plağın çok ses getirmediği 1967 yılından sonra, ikinci plak denemesini 1969 yılında ‘’İkimiz Bir Fidanız’’ ile yapan ve bu şarkıyla çıkış yakalayan Hakkı Bulut’un hikâyesi anlatılmayacak türden bir olay değil.
İkimiz bir fidanız şarkısının hikâyesi de bir önceki şarkıların tanınması yönündeki hikâyeleriyle benzer yakınlıkları görmek mümkün. Şarkının ülke çapında oldukça tanınıp popüler olması 1975 yılında Tülay’ın şarkıyı okumasıyla olmuştu. Hakkı Bulut’un şarkısını Tülay’ın muhteşem okuması ve şarkının aranjesini Esin Engin gibi bu konunun en saygın müzisyeninin yapmış olması şarkıyı biranda olmadığı kadar ülkenin gündemine sokmuştu. ABD’de piyano ile Batı Müziği eğitiminin yanı sıra armoni ve kompozisyon dersleri alan ve İstanbul Üniversitesi Gazetecilik Yüksek Okulunu ve İstanbul Belediye Konservatuvarı Şan Bölümü'nü bitiren, besteci, aranjör, şarkıcı, orkestra şefi ve müzisyenlik üstün vasıflarını üzerinde toplamış olan Esin Engin, geleneksel müziğimizi aslına zarar vermeden armonize ederek yönettiği orkestrasıyla yapmış olduğu çalışmalar ülkemizde olmadığı kadar beğeni toplamıştı.
Aranjör, orkestra şefi ve müzisyen olarak yapmış olduğu beste ve düzenlemelerle Türk Popunun ve Türk Sanat Müziğinin birçok sanatçısının perde arkasındaki başarı anahtarı olurken, Türk Popunun ve Türk Sanat Müziği'nin birçok hit parçasına da imza atan güç olmuştu. "Hisseli Harikalar Kumpanyası" ve "Lüküs Hayat" gibi müzikallerin ve tiyatro oyunlarının müzik yönetmenliği yaparken, Aydan Şener'in başrolünü oynadığı "Çalıkuşu" dizisinin klasikleşen müziklerine imza atmış ve Yeşilçam’ın, "Zübük", "Hayallerim, Aşkım ve Sen", "Kadının Adı Yok", "Çöpçüler Kralı" gibi sinema filmlerine, TV dizilerine unutulmaz müzikler bestelemişti.
Esin Engin’in besteci özelliği de ayrı bir zenginlikti. 1970 yılında çıkardığı 45’lik plak ‘’Seven ne Yapmaz’’ o kadar sevilir ki aynı yıl çekilen Yeşilçam klasiği Kartal Tibet, Hülya Koçyiğit ikilisin başrolde oynadığı Seven ne yapmaz filmine konu olmuştu. 1977 yılında Bora Ayanoğlu’nun bir şarkısı olan ‘’Sende Bizdensin Arkadaş’’ şarkısını plağa okumuş ve o yılların bir tadı olarak zihinlerimizde çoktan yerini almıştı.1978 yılında yapmış olduğu 45’ lik plakta seslendirdiği ‘’Gönül Oyunu’’ şarkısı asude yıllarda, saf çocuksu yaşanan aşkların, bizim adımıza yazılmış bir aşk şarkısı gibiydi. O şarkıda kendisinden bir şeyler bulmayan neredeyse yok gibiydi, duygularımızı bizim adımıza dile getiren son derecede duygusal bir şarkıydı.
‘’Sıralarda okulda başlar ilk kalp ağrısı, Sayfalarca mektup yazılır sevda çağrısı, Köşe başında beklersin mektubunu veremezsin, Dolaşırsın sokaklarda sevdiğini göremezsin, Uyku girmez gözlerine başka şey düşünemezsin, Gönül oyunu çarpar adamı, Yaşa başa bakmaz gönül oyunu,...’’
Esin Engin’in müthiş aranjesi, Tülay’ın seslendirmesi ile 1975 yılında tekrardan çıkış yapanikimiz bir fidanız şarkısı, o yılların geniş kitlelere ve ülke çapında yayılmasına aracılık eden en önemli tanıtım sistemi olan sinemada, 1976 yılında Türk Sinemasının zaman ötesi kült filmi ‘’Hababam Sınıfı Sınıfta Kaldı’’ya da Kadir İnanır ve Müjde Ar’ınbaşrolde olduğu ve erotizmin doruklarında gezinen, 1975 yılında çekilmiş olan ‘’ Baldız ‘’ filminin giriş müziği olarak İkimiz bir fidanız şarkısının kullanılması şarkınınülke çapında tanınmasına vesile olmuştu. Tülay’ın plakta okuduğu ikimiz bir fidanız şarkısıülke çapında tanınması ve aşırı popüler hale gelmesiyle satış rakamları 200 bini geçmiş ve bu başarı sayesinde Tülay Altın Plak’a layık görülmüştü.
Hakkı Bulut’un ‘’İkimiz Bir Fidanız’’ şarkısı,Türk müziğinin en çok cover'lanan ve neredeyse herkes tarafından ezbere bilinen en büyük hiti olma başarısını göstermişti. Eser o kadar çok sevilmişti ki Hakkı Bulut'un izniyle Tülay Özer (1974), İbrahim Tatlıses (1974) ve Kamuran Akkor (1975) başta olmak üzere, yeni kuşakta Sertap Erener, Muazzez Ersoy dâhil30'a yakın farklı sanatçı tarafından cover'lanarak yeniden seslendirilmiştir. Günümüzde ise alternatif electro-pop gruplarının ve gece kulübü DJ setlerinin en gözde retro malzemesine dönüştüğünü görmekteyiz.
Şarkının tabanı öyle sağlam ki şarkıyı ister arabesk, ister fantezi / arabesk, ister sanat müziği esintili alternatif/modern fantezi, ister caz, ister pop, ister metal müzik formunda söyle her türlü tarza şıp diye oturuyor ki bunu Youtube’dan kısa bir araştırmayla görebilmek olası.. Hakkı Bulut bu şarkısıyla Tülay’ı bir yıldız yapmışken, diğer bir önemli şarkısı olan ‘’Son Mektup ‘’ ile de Tülay’ın kardeşi Zerrin Özer’i kariyerinin en üst seviyesine çıkartır. Zerrin Özer’in 1984 yılında çıkardığı ‘’Mutluluklar Dilerim’’ albümü kariyerinin en iyi şarkısı olan Son Mektup ile kasırgalar estirir ve albüm milyonlarca satış rakamını yakalar. 2000 yılında ise aynı şarkıyı Garo Mafyan düzenlemesi ile tekrardan okuyan Zerrin Özer Bu albüm ile Yılın en iyi albümü ödülüne hak kazanır ve Kral TV müzik ödülleri tarafından da “Yılın en iyi pop bayan sanatçısı" ödülüne layık görülür. 1,5 milyon üzerinde satış yapan zamanların ötesinde bir şarkı olan Hakkı Bulut’un Son Mektup’u her devrin şarkısı olurken, günümüzde de en sevilen şarkıların başında yer alır.
Bu şarkıya biraz daha fazla önem vermiş gibi olmamızın bir sebebi de Alpay’ın bu şarkıya karşı gösterdiği sanatçı kıskançlığından münezzeh bir insan tavrıdır. Yıllar öceydi, bir TV programında şimdilerde her ikisi de rahmetli olmuş Tülay ve Alpay’ında katıldığı bir söyleşide İkimiz Bir Fidanız şarkısının muhabbeti yapılıyordu.
Tülay şarkının nasıl kendilerinin seslendirmesiyle tekrardan ülkede çok tutulmasını, olmadığı kadar çok popüler olmasını keyifle anlatırken, yanılmıyorsam Alpay, Hakkı Bulut’un hakkını teslim eden bir tavır ile şarkının çok sağlam bir altyapısı olduğunu, bestesinin çok güzel olduğundan bahsederek şarkının sahibine çoğu sanatçıda olmayan bir destekle Hakkı Bulut’a destek vermiş, hak ettiği saygıyı göstermiş, başarısını teslim etmiş ve bilinen manada bir sanatçı kıskançlığı göstermemiş olduğunu izlemiş biri olarak Alpay’a gönülden bir sevgi ve derin bir saygı duymuştum.
Şimdi tekrardan Alpay’ın o üç muhteşem şarkısı ve Alpay’ın repertuvarının en nadide şarkılarından olan, Eylülde Gel, Fabrika Kızı ve Hayalimdeki Resim şarkılarına biraz yukarıda bahsettiğim gibi biraz tereddütte kalarak okumakta gösterdiği kararsızlığa değinelim.
Bazı şarkılar ya da film olsun, roman olsun kaderin bir cilvesi midir? Bilinmez, değeri yıllar sonra ortaya çıkabiliyor. Toplumun değişimi, şartların oluşması ya da o dönemim sosyo-ekonomik, politik, psikolojik ortamı bu sonradan değerini teslim etme olayını yaşatabiliyor. Gerçi Alpay’ın seslendirdiği her üç şarkıda diğerlerinin aksine okunduğu anda hit olmuş ve toplum tarafından oldukça teveccüh gösterilmişti.
Zamanın ruhu denen bir olgu vardır. Bazı durumlar vardır ki, günümüz anlayışı ile geçmişi değerlendiremeyiz. 9. Cumhurbaşkanımız Süleyman Demirel’in dediği gibi "Dünün güneşiyle bugünün çamaşırı kurutulmaz"yani kısaca geçmiş zamanın yaşanmış olayları için günümüz değerleri ile yargılama yapamayız, değişen şartlar, bugünün değerleri ile dünün değerleri arasındaki değişimler, değişenölçütler, toplumun olayları algılama biçimleri zaman içerisinde ama olumlu ama olumsuz olarak değişim göstermesi gibi olguları göz önüne almadan değerlendirme yapmak bir hayli yanıltıcı sonuçlar verebilir.
O şarkıların dönemindeki şartları değerlendirecek olursak bugün için şaşılacak derecede değişik durumların ve zor yılların olduğunu görebiliriz. Günümüze göre sahip olunan teknolojinin çok gerisinde bir zaman ve plak çıkarmak için gerçekten çok meşakkatli bir süreç gerekiyor. Planlanan şarkı için orkestra, stüdyo kirala, sponsor denen kavram yok ya da sınırlı, reklam yok, dağıtım yok, TV yok, varsa yoksa radyo o da TRT’nin katı sansüre tabi,yayınlanmış şarkının ülkede tanıtımını, reklamını yapacak medya sınırlı, o zamanların Anadolu’ya tanıtımı yapacak tek imkan sınırlı sayıdaki sinemalar o da izlenecek filmde o şarkı varsa.Tüm bu zorluklara göğüs gerip Ya Allah Bismillah deyip ola ki bir plak çıkardın şarkı duyulduğu zaman tuttu tuttu, tutmadı geçmiş olsun sermayeyi kediye yüklemiş olursun. Öyle şimdiki gibi dijitalde bir ön tanıtım yapayımda şarkı tutarsa, biraz beğenilirse CD, DVD, ya da dijital platformda çıkartalım gibi bir konfor alanı yok, her şey risk içerisindeydi.
O zor yıllar içerisinde İMÇ yaniher ne kadar İstanbul Manifaturacılar Çarşısı olarak bilinse de plakçıların İMÇ’ye gelmeleriyle daha çok Türkiye’nin müzik merkezi İMÇ olarak tanınmış yerde ülkenin müzik piyasası dönüyordu. İMÇ’de ne hayaller sukut oldu, ne büyük hülyalarla basılan ve satılmayıp elde kalan plaklar eşe dosta hatıra olarak dağıtıldı, akraba sayısı kadar satılan plaklar, başarı hayalleriyle binlerce lira sermaye yatırılıp heder olan acı yüklü umut hikâyeleriyaşandı.Çarşı simsarlarının kurbanı,birçok ünlü olma hayali yaşan gençler, memlekette sattıkları tarla paraları duman olurken ellerinde saz sırtında yatağı yorganı, Unkapanı ara sokaklarında haftalarca aç bilaç kalakaldılar.Kısaca İMÇ, birçok hit olma hayali ile çıkılan yolda umutların mezarlığı, mezar taşları da elde kalan plaklar, Kasetler ve LP’ler olmuştu.
Müzik piyasasının kalbi bu şekilde atarken o yılların sosyo-ekonomik durumu da çok önemliydi ki bunu da göz ardı edemeyiz. Birde şunu söylemeden yapamayacağım, şimdi bizler o zamanın ruhunu bilmeden ve şu an için başarılı olmuş, kalitesi tescillenmiş, toplum tarafından kabul görmüş bir şarkı üzerine konuşuyoruz ki bu durum günümüzde yorum yapanların elini olmadığı kadar rahatlatıyor. Birde o yıllar, ülkenin sosyo-ekonomik ve politik yapısının, yapılacak bir şarkının toplumda karşılık görüp göremeyeceğinin belirsizliğinin, o yıllarınsiyasi atmosferinin ‘’Fabrika Kızı’’ gibi toplumsal mesajlar içeren bir şarkının seslendirilip siyaseten göreceği tepkinin de ne olacağının da düşünülmesi gereken zamanlardı.
Alpay’ın tereddütlü davranmasının altında yatan etkenler, niye öyle davrandı, başarının kokusunu alamamış gibi günümüzün bilgileriyle yorum yapmak hiç de adil bir davranış değil gibidir. O şarkıların şimdi çok başarılı olduğunu bilmek geçmişin muhasebesini yaparken elimizi çok kolaylaştırır ama o yıllar içinde ve o zamanın ruhu içinde belirsizlikler içinde karar verebilmek çok zor bir durumdu.
Bora Ayanoğlu 1969 yılında bir gazetede gördüğü tütün saran kadın işçilerin fotoğrafından ve İstanbul Aksaray'da otururken Unkapanı'ndan geçerken gördüğü Cibali Tütün Fabrikası işçilerinden esinlenerek yazdığı ve bestelediği Fabrika Kızı şarkısını o dönemim kadife sesli sanatçısı ve olmadığı kadar popüler olmuş olan Alpay’a götür. Alpay melodiyi beğense de şarkının pek fazla satmayacağını dile getirir ancak Bora Ayanoğlu’nun ısrarıyla 1970 yılında Alpay o büyülü sesiyle şarkıyı plağa okuyunca beklenenin aksine plak satış rekorları kırar ve Türk pop müziğinin efsaneleri listesinde zirveye yerleşir. O yıllarda yeni çıkan ve toplumda karşılık bulan 45'likler en fazla 1000-1500 arası satılırken, Fabrika Kızı 1970'te 30 bin satmıştı. Şarkının ruhunu oluşturan tütün saran fabrika kızları için bestelenen şarkı emekçi kadınların simgesel marşı haline gelir ve Samsun’daki TEKEL fabrikasında tütün saran işçi kızlar teşekkürlerinin bir yansıması olarak yüzlerce imzasını, bulamadıkları, sığdıramadıkları kâğıttan dolayı up uzun tuvalet kâğıdına imzalarlar ve bestecisi Bora Ayanoğlu’na gönderirler.
‘’Fabrika Kızı’’ şarkısı,genç yaşta geçim derdiyle ağır şartlarda çalışan kadın işçilerin zorlu hayatını ve umutlarını dile getirdiği, vermiş olduğu sosyal içerikli mesajların toplumda gördüğü aşırı ilgihiç şaşırmamak gerekir ki dönemin bazı mahfillerinin de dikkatinden kaçmaz ve özellikle şarkının sözlerinde yer alan ‘’ Makineler diken gibi, Batar her gün kalbine, Yün örecek elleri, Her gün ekmek derdinde...’’ sözleri sınıf bilincini oluşturduğu ve sosyalizm propagandası yapıyor gerekçesiyle özellikle TRT’de uzun yıllar, hem radyoda hem de televizyonda uzun yıllar çalınmamış ve sansüre uğramıştı. Şarkı TRT’de yakın zamana kadar yayınlanmamış anca 1990 lı yıllarda yer bulabilmişti.Fabrika Kızı şarkısı ayrıcakazanmış olduğu bu popülerliğinin yanında Türkiye'de işçi sınıfının sorunlarını dile getiren ilk pop şarkısı olma özelliğini de kazanır. O yılların zorluklarını düşününce Alpay’ın tereddüt içerisinde olması çok da insani bir durum hani.
Yukarıda biraz bahsettiğimiz gibi, bazı toplumsal bileşenler bir olayı olduğundan farklı algılayabilir yada toplumsal sosyo-politik etkenler değerlendirmeler üzerinde farklı yorumlar yapabiliyor. Misal,. 22 Mart 1975 yılında İsveç'de yapılan ve Türkiye’nin ilk defa katıldığı Eurovision şarkı yarışmasına, sözlerini Münir Ebcioğlu'nun yazdığı, bestesini oğlu Kemal Ebcioğlu'nun yaptığı ve Timur Selçuk’un muhteşem yönettiği orkestra eşliğinde Semiha Yankı’nın seslendirdiği ‘’Seninle bir dakika’’ adlı şarkı sadece Monaco’nun verdiği 3 puanla sonuncu olmuştu. Bu durum ülkemiz için bir hayli travmatik olmuş ve ülkece karalar bağlamıştık. Ancak şunu çoğu insan bilmiyordu ki, şarkımız hiçte 3 puan alacak kadar kötü bir şarkı değildi. Bu taravmatik sonuç şarkı üzerinde olumsuz bir hava bırakmış ve ülkemizde, birçok eleştiriye maruz kalmış, örselenmiş bir şarkı olmuştu. Ancak şarkının Avrupa ülkeleri tarafından görmezden gelinmesinin altında yatan sebep hiç de müzikal bir kıstas değil tamamen politik bir tutumdu. Çünkü daha bir yıl önce tüm dünyanın karşı çıkmasına rağmen Türk ordusu Kıbrıs’a çıkarma yapmış ve soydaşlarımızı Rum-Yunan mezaliminden kurtarmıştı. İşte bu politik tutum, Avrupa lobisi şarkı yarışmasına da sirayet etmiş ve ekonomik ambargo gibi sanat ambargosuna da maruz kalmıştık.
O yıllarda ülkemizde de şarkıya karşı sonuncu olmasından dolayı bir tepki olmuş ancak kalite kendini 50 yıl sonra da olsa göstermiş ve bugün o şarkının ne kadar da kaliteli olduğu yönünde müzik insanlarınca dile getirilmektedir. Hatta teyide ihtiyaç bir haber, Cumhuriyet Gazetesinin bir haberinde 2003 yılında Eurovision Komitesi'nce yapılan bir değerlendirmede ''Eurovision'un gelmiş geçmiş, tüm zamanların en iyi 20 parçası'' arasında yıllar öncesinde değeri anlaşılmayan şarkımız Seninle Bir dakika şarkısı yer aldığı görülüyor..
Alpay 90’lı yaşlara yaklaştığında bir gazeteye vermiş olduğu röportajda bir döneme damgasını vurmuş ve Türk Müziğinin gönüllerinde taht kurmuş Sanat Güneşi Zeki Müren hakkında kişisel düşüncelerini açıklamış ve Zeki Müren’in,abartılı nameler kullanıp, harflerin üzerine ( özelikle r )gereksiz yere bastığını, bu tarzda ağdalı bir şekilde şarkı söylediğini, söyleyiş tarzının arabesk hale gelmesiyle Klasik Türk Müziği’ne zarar verdiğini, ayrıca sahne tavırları ve kıyafetlerinin ölçüsüz olduğu yönünde söylemleriyle sanat camiasında oldukça tepki çekmişti.
Dönem, dönem,yıllar önce hayata veda etmiş olan Zeki Müren için benzer söylemleri dile getiren sanatçılar var olmuştu.Geçmiş zamanın sanatçı rekabeti yıllar sonraya taşınmış gibiydi. Ancak şunu belirtmekte fayda var, Alpay’ın yapmış olduğu eleştiri diğerleri gibi yıkıcı, hakaret edici değil gibi, Alpay’ın müzikal,mesleki anlamda olan söylemlerinin benzerlerini Türk müziğinin ustaları tarafından da dile getirildiğini görmek mümkündü. Hatta bir televizyon programında benzer bir eleştiriyi, Türk Müziğini söyleyiş tarzıyla katletti diye Murat Bardakçı’da dile getirmişti.
Geçmiş zamanın sanatçı rekabetinde Zeki Müren’in açık ara önde olması belki de bazı kural dışı rekabet usullerinin kullanılmasını gerektirmiş olabilir. Ancak Alpay’ın yapmış olduğu eleştiriye verilen cevaplardan bazıları, gündeme gelmek, yeniden ilgi çekmek gibisinden yorumlar, 84 yaşını geçmiş Alpay ‘ın ihtiyaç duyacağı bir davranış olmasa gerek. Alpay eleştiri yaparken sanki sadece müzikal anlamda bir eleştiri yapmış gibiydi. Bazıları gibi gündeme gelip, toplumun hassasiyetini istismar edip Zeki Müren’in yaşam tarzı üzerinden eleştiri yapıp göze girme, yeniden ilgi odağı olup belki televizyonda falan bir iş kaparım gibisinden bir tavır takınmamış gibiydi ve doğrusunu söylemek gerekirse böyle bir duruma hiç de ihtiyacı yoktu.
Müzik dünyasının duayenleri tarafından müzikal anlamdaki Zeki Müren’in tarzı hakkındaki eleştirileri çok doğaldır ki onları daha çok ilgilendirmekte, biz ve bizim gibileri hiç mi hiç ilgilendirmemekteydi. Toplumun nezdinde, gönlünde çok da haklı olarak yer etmiş, taht kurmuş Zeki Müren her daim milletin sevgisine mazhar olmuş, şarkılarıyla insanlarımız, sevincini, hüznünü, sevdalarını, ayrılıklarını, vuslatlarını en derinden duygularıyla zirvede yaşamıştır.
Şimdi ahirete kavuşmuş saygın, değerli her iki sanatçımızda varsa paylaşacakları bir durum, yüz yüze, araya kışkırtıcı haber yapan medya olmadan İsrafil’in üfleyeceği Sûr’a kadar bir hayli vakitleri var, çözecekleri sorunları sakin sakin, baş başa hallederler. Bizlere her iki kıymetli sanatçımıza da rahmet dilemek düşer. Yapılmış olan medyadaki tartışmalar iki değerli, başımızın tacı sanatçılarımızın değerinden bir şey de kaybettirmez.
Çocukluğumuzda, gençliğimizde, orta yaşımızda ve 60’lara yaklaştığımızda dahi hala Alpay’ın şarkılarını büyük bir keyifle dinliyor ve beğeniyorsak, bu şarkılar için, zamana yenik düşmeyen, zaman ötesi, zamana meydan okuyan,zamandan bağımsız, ebedî, yılların eskitemediği şarkılar,belli bir döneme, zamana ait olmayan gibi tanımlamalar yapıldığını görüyoruz.. Türkçemize, İngilizceden ithal tek bir sözcük bu şekildeki tanımlamalar için karşılık geldiğini son zamanlarda medyada görmeye başladık. Hatalı bir tercüme olduğu söylenen ‘’ Timeless’’ (Modası geçmeyen, kalıcı) anlamındaki sözcük bize ‘’Zamansız’’ olarak çevrilmiş ve Türkçede vakitsiz, zamanından önce anlamı taşıyan olumsuz sözcük birden zaman ötesi, zamana meydan okuyan olumlu bir sözcük anlamına gelmiş oldu. Zamansız şarkılar demekle zamana meydan okuyan anlamı yakıştırılıyor ve kullanılıyor. Bu kavram tartışmalarını dil bilimcilerine bırakıyor ve Alpay’ın şarkılarının her daim dinlenebilecek zamana meydan okuyan, ölümsüz şarkılar olarak hafızamıza naklediyoruz ve geçiyoruz.
Hatıralarımızı canlandıran eski şarkılar sadece bizlere geçmişi mi hatırlatıyor, tabiiki geçmişi hatırlatıyor ama o dinlediğimiz şarkılarda gizlenmiş, o şarkılara kodlanmış eski mahallemiz, oyun oynadığımız arkadaşlarımız, yaşadığımız şehir, kasaba, ya da köyümüz, dağımız, taşımız yok olmamış ormanlarımız, temiz her yerden denize girilen sahillerimiz, o şarkı çaldığında sobanın yanında koltukta oturup televizyondan haberleri dinleyen ve şimdilerde çoktan kaybettiğimiz babamızı, mutfakta soğan ile kıymayı kavuran annemizi, bayramlarda elini öptüğümüz amcamızı, dayımızı halamızı, teyzemizi hatırlarız.
O şarkıları duyunca, gurbette okuduğumuz okulun kantinini, sınavlarını, arkadaşlarla eğlendiğimiz o samimi okul çaylarını hatırlarız, o şarkılarla evden ilk defa ayrılıp asker ocağında dökülen gözyaşlarını, gençliğin ilk yirmili yıllarını kordon boyunda güneş batarkenefkârla sigaradançektiğimiz derin bir nefesledinlediğimiz Zeki Müren’i hatırlarız. İlk defa gurbete çıkıp Erzurum’un Kop Dağlarında stabilize yolda minibüsün camından dışarısını, nerelere geldik gibisinden derin düşüncelere daldığımız zamanları hatırlarız.
Yakın zamanda vefat eden ve ‘’Seksenler’’ dizisinde Ergün Plak rolüyle gönüllerde hak edilmiş bir yer edinen Serhat Kılıç’a, toplumun hiç tanışmadığı halde, sanki en yakınını kaybetmiş gibi bu kadar çok üzülmesinin nedenlerinden birisi de çok iyi bir oyuncu olmasından mıdır? Evet.Çok iyi bir oyuncuydu, ancak bu kadar çok seveninin olmasını sadece iyi bir oyuncu olmasına bağlayamayız. Çünkü Serhat Kılıç Seksenler dizisinden başka, çok ciddi dizilerde ve sinema filmlerinde de oynadı ama sadece Ergun Plak ile gönüllerde yer tuttu. Çünkü sevgili Serhat Kılıç, Ergun Plak rolüyle bizlere neleri kaybettiğimizi farkına varmadan ince ince anlatmıştı. Ergun Plak’da pikaba koyduğu her plakla içimiz sızlaya sızlaya bizleri o büyülü günlere götürdü. Dizinin her anında Ergun Plak neleri özlediğimizi bizlere gösterdi, farkına varamadan elimizden yitip giden yaşamımızı, o eski güzel, huzurlu, mutlu ve gelecekten umutlu olduğumuz saf sevgiyi yaşadığımız günleri, kaybettiğimiz mahallemizi bizlere hatırlattı. Plağa koyduğu şarkılarla ortaokul, lise günlerine ‘’yaa bu okul ne zaman bitecek’’ diye hayıflandığımız ama hayatımızın en güzel yılları olduğunu bilemediğimiz günlere götürdü.
Eski Bir şarkıyı duyduğumuzda o şarkının ne kadar da güzel olduğunun yanında o şarkıyı dinlediğimiz zamanlarda yanımızda olup da şimdilerde olmayanları, kaybettiğimiz sevdiklerimizi, doğamızı, mahallemizi, umutlarımızı, çocukluğumuzu, gençliğimizi, yitip giden bir nasıl da son zamanlarda heba ettiğimizi, geleceğe olan inancımızın nasılda kaybolduğunu,o güzel günlerin o şarkıların geçmişte kalan notalarında hapsolduğunu görüp buruk acı misali yüreğimizde bir boşluğu gösterdi.
Ergun Plak yeni çıkmış Ümit Besen’in ‘’Tahta Masa’’ adlı şarkısını arkadaşı Ahmet’e tanıtırken okuduğu ‘’gidince anladım aşkın yalanmış, bu yalan kalbimi yaktı sevgilim, bir tahta masada adımız kalmış, görünce gözyaşım aktı sevgilim, ... o masa özlemle hep bizi arar, üstünde binlerce anılar saklar, sensiz gidemedim geçti haftalar, masamız şimdi boş kaldı sevgilim.’’ sözlerini duyunca ve hemen ardından o şarkıyı çalınca şimdi bile içimiz acıyorsa o acıma şarkıdan değil, o şarkının bize, hem kaybettiğimiz Serhat Kılıç’ı ve onun nezdinde yıllar önce kaybettiğimiz renkleri, sesleri, hayallerimizi, sevdiklerimizi, umutlarımızı nasıldan elimizden avucumuzdan kayıp gittiğini hatırlatmasındandır.
Bir şeyin değerini kaybedince anlayacağımızı,O’nu yaniErgun Plağı kaybedince anladık ne yazık ki...
Bu yaşananlar basit bir geçmişe özlem duymaktan maada bir daha öyle güzel günlere neredeyse hiçbir zaman ulaşamayacağımız korkusundan mı kaynaklanıyor?Eskiden sevdiğimiz, toplumca kabul görmüş bir değerimizi kaybettiğimiz zaman sadece üzülüyorduk, şimdi ise öyle bir değerimizi kaybettiğimizde o değerle birlikte geçmişimizide geleceğimizide kaybettiğimizin telaşına düşüp daha fazla bir melankolik bir duyguya kapılıyoruz.O yılların renkli sayfaları birer birer solup kopup gidiyor ve elimizden gelen hiçbir şey yok, o kopan sayfaların yerine bir şey koyamamanın ezici üzüntüsü büyük bir gelecek kaygısını yaratıyor
Değerlerimizin birer birer gönül sayfalarımızdan eksilmesinin acısı ve o kopan sayfalara bakarken, gerçi son sayfamızın nezaman kopacağını bilemesekte, azalan sayfalarımızın bizlere yaşattığı kaygıdan çok, o güzel günlere birdaha dönemeyeceğimiz ve azalan sayfalarımızın kaygısı bizi olmadığı kadar melankolik bir geçmişe özlem duygusu yaşatırken, geleceğin kaygısı o melankolik geçmişi dahi aratacak türden bir haleti ruhiye yaratıyor.
Nostalji ya da geçmişe özlem, yaşadığımız sosyolojik ve psikolojik bir olgu.Ne hikmetse son zamanlarda birçok insanın eskiye dair özlemini içeren sosyal medyada birçok paylaşımı görmekteyiz. Hele hele son zamanlarda yapay zekâya dayanan kısa animasyonlarda işlenen konunun çoğunlukla eskiye özlem, 70’li, 80’li, 90’lı yıllar gibi o yılların yaşam şartlarını canlandıran duygu yüklü paylaşımların sık sık karşımıza çıkmasının psikolojik ve sosyolojik açıklamasını yapmak gerçekten imkânsız gibi.Ama 70’ler ama 80’ler ve 90’lar döneminin kılık kıyafeti, şarkıları o dönem film ve dizileri olmadığı kadar insanlarımızda melankolik bir etki yaptığı gözlemlenmekte ki buna bende dâhilim, acaba eski kuşağa ferdi olarak derslerden başarısız olup da ikmale kaldığımızı bizlere hatırlatan Alpay’ın ‘’EylüldeGel ‘’ şarkısını günümüzde de duyduğumuzda hala bizlere, toplumsal olarak, geçmişe, o eski yaşanılası günlere duyduğumuz aşırı duygusal özlemi hatırlatıyorsa acaba, değerler kavramlarından, ahlaki değerlerimizden kitlesel, toplumsal olarak başarısız olup, ikmale kaldığımızı mı hatırlatmakta?
KAYNAKÇA;
- www.youtube.com/shorts/KKZixuVdKS0
- www.sanattanyansimalar.com/yazarlar/ali-ergur/muzigin-sosyolojisini-yapmanin-zorlugu/13029
- flashistanbul.com.tr/yazarlar/mehmet-unlu/fabrika-kizi-tutun-saran-isci-kizlarin-hikayesi/3852/
- www.youtube.com/watch?v=mluKFN5_YLc&list=RDmluKFN5_YLc&start_radio=1
- Hakkı Bulut - İkimiz Bir Fidanın ( Metal Cover | DarkMusic )
- Rubato & Zerrin Özer - İkimiz Bir Fidanın
- www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/alpaydan-cok-konusulacak-zeki-muren-aciklamasi-unlu-isimlerden-tepki-geldi-41745753
- www.ntv.com.tr/yasam/galeri-alpaydan-tartisilacak-sozler-zeki-muren-turk-muzigini-katletti,xx7uPKZ6HEWPg09wT_YCIg/2
- www.sabah.com.tr/magazin/alpay-olen-kimsenin-elestiri-defteri-kapanmaz-5389343
- www.youtube.com/watch?v=5OOP9JHZkE8
- www.youtube.com/watch?v=X84SLH0sosc&t=686s
- beyazgazete.com/video/webtv/haber-23/
- www.facebook.com/reel/2672699286517492
- onedio.com/haber/uzerinden-yillar-gecse-de-ilk-gunku-gibi-dinlenen-10-zamansiz-sarki-1371536
- www.instagram.com/reel/DW-wTM1jnNA/
- www.youtube.com/watch?v=Ci6_PUO3F-k
- kriterdergi.com/dosya-turk-dunyasi/ortak-kultur-ve-degerler-baglaminda-turk-dunyasi-entegrasyonu
- Osman Özkul Doç. Dr., Türk Kimliğini Oluşturan Ortak Kültürel Değerler, HAK-İŞ Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi © Cilt: 4, Yıl: 4, Sayı: 8 (2015/1)
- www.kongar.org/makaleler/mak_kulb.php
- Murat Şakir CEYHAN, Kübra Aybike KOCADAŞ, Kültür Kavramı Ve Kültür Değişmesi Üzerine Bir Değerlendirme , Sosyolojik Düşün, Yıl : 9 Cilt: 9 Sayı : 1 Mart 2024
- Kemal Göz, Toplumsal Değerler Bağlamında Yaşama Hürriyeti, Pamukkale Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi Dergisi, Mart/2014, Yıl: 1, Sayı: 1, s. 85-101
- KIZILAY BELGELERİ IŞIĞINDA, KIBRIS BARIŞ HAREKÂTI, 1974, Prof. Dr. Ulvi Keser
- ytb.gov.tr/haberler/barisin-teminati-kibris-baris-harekati
- www.youtube.com/watch?v=XkWhgCDoKQ8, Kıbrıs Barış Harekâtı'nın kaderini değiştiren asker: Emekli Tuğgeneral Cemal Eruç,
- www.youtube.com/watch?v=L8DrhfKkrKI, Kıbrıs Barış Harekatı'nın Gazi Komutanları Anlatıyor!
- www.kktcmedya.com/turkiye-de-19-mayis-kutlamalari-kaldirildi-h4001.html
- turkmaarifansiklopedisi.org.tr/tarcan-selim-sirri
- x.com/thhsynkrgz/status/2094519603518988679
- www.milliyet.com.tr/pembenar/turkiyenin-ilk-barbie-bebegi-fatos-bir-kediyle-baslayan-52-yillik-hikaye-7022228
- www.youtube.com/
- www.youtube.com/watch?v=pANICS1MmoA&t=734s
- www.youtube.com/watch?v=KavXlYs6Sis
- www.youtube.com/watch?v=fJ5LQbYF3Hc&list=RDfJ5LQbYF3Hc&start_radio=1
- www.youtube.com/watch?v=_-HOTsAVRXY&list=RD_-HOTsAVRXY&start_radio=1
- www.youtube.com/watch?v=L9CleuiUHZs&list=RDL9CleuiUHZs&start_radio=1
- www.youtube.com/watch?v=D5pxLzlL9Xk&list=RDL9CleuiUHZs&index=2
- www.youtube.com/watch?v=wi6gNQz0c-Q&list=RDwi6gNQz0c-Q&start_radio=1
- www.youtube.com/watch?v=ifQcYt2efKI&list=RDifQcYt2efKI&start_radio=1
- www.youtube.com/watch?v=sKmQ4tIW6gs&list=RD6REkx9_SPQ0&index=3
- www.youtube.com/watch?v=2pYec7XtOzc&list=RD2pYec7XtOzc&start_radio=1
- www.youtube.com/watch?v=555TcZ6drsE&list=RD555TcZ6drsE&start_radio=1
- www.youtube.com/watch?v=RtKy1JLt3F0&list=RDRtKy1JLt3F0&start_radio=1
- www.youtube.com/watch?v=n_nr69aC-Ek&list=RDn_nr69aC-Ek&start_radio=1
- www.youtube.com/watch?v=SbDII2ZyBnU&list=RDSbDII2ZyBnU&start_radio=1
- www.youtube.com/watch?v=vmwmBBEtG-E&list=RDvmwmBBEtG-E&start_radio=1
- www.ajansurfa.com/makale/9182898/abdullah-r-elci/eylulde-gel-diyor-alpay
- www.youtube.com/watch?v=yYAHcmyIrEM&list=RDyYAHcmyIrEM&start_radio=1
- www.youtube.com/watch?v=WOCki4B4PyM
- www.bedriyilmaz.com/hayalimdeki-resim-alpay-1987
- www.youtube.com/watch?v=2RqgRyJD4bY
- www.youtube.com/watch?v=0OSulvEBYak&list=RD0OSulvEBYak&start_radio=1
- www.sabah.com.tr/yazarlar/gunaydin/baliksirti/2008/11/28/_anlamazdin__sarkisi_kime_yazildi
- tr.wikipedia.org/wiki/Cenk_Ta%C5%9Fkan
- www.youtube.com/watch?v=AhNV1bAmkr8&list=RDAhNV1bAmkr8&start_radio=1
- www.dunya.com/ozel-dosya/hikayesi-olan-sarkilar-soyledim-haberi-94455
- www.facebook.com/reel/1405107670444312
- www.yenisafak.com/yazarlar/muhammed-berdibek/ikimiz-bir-fidaniz-2034794
- www.youtube.com/watch?v=6M2N1dztNU0&t=56s
- fikirturu.com/kultur-sanat/muzigin-baskenti-imcden-geriye-ne-kaldi/
- anasonisleri.com/blog/munir-nurettin-zeki-muren-ve-turk-muzigi-tartismalarinda-raki?srsltid=AYCX9vKIfdbKL4sdgvfJiu9Ud2MJwGeC3YAD6xF0H_dia1eMtEN0C4nA
- www.birgun.net/haber/zeki-muren-hakkindaki-ifadeleri-tepki-ceken-alpay-dan-aciklama-335176
- https://www.poetryfoundation.org/poets/horace
- www.youtube.com/watch?v=h7E1rAHnsbw
- Zerrin Özer - Son Mektup - (Official Video)
- Tülay - İkimiz Bir Fidanız (Sözleri/Lyrics) (1975 Plak Kaydı)
Yeni yorum ekle