Bakmak Değil, Görmek Meselesi
Yaklaşık on kusur yıl önce, Türkiye'nin içine sürüklendiği en büyük tehlikelerden birinin "mefhum buhranı" olduğunu yazmıştım (Türk Yurdu Dergisi Nisan 2016). O günlerde birçok insan bu değerlendirmeyi fazla kuramsal ya da akademik veya gündelik siyasetin dışında bulmuş olabilir. Fakat bugün dönüp geriye baktığımızda görüyoruz ki, meselenin özü ne ekonomiydi ne dış politika ne de seçim hesaplarıydı. Asıl mesele, milleti millet yapan kavramlarla oynanmaya başlanmasıydı. Çünkü kavramların yerinden oynaması, zamanla insanların, kurumların ve toplumların da yerinden oynamasına yol açar. Mefhum buhranı, yalnızca dilin değil; idrakin, muhakemenin ve nihayetinde ahlâkın buhranıdır.
Bugün Türkiye'nin karşı karşıya bulunduğu tabloya bakınca, on yıl önceki kaygıların maalesef azalmadığını, bilakis büyüdüğünü görüyorum. O gün "ulus", "millet", "Türk", "kimlik", "anayasa" etrafında yürütülen tartışmalar vardı; bugün bunlara ekonomik çöküntü, güven bunalımı, adalet krizi ve toplumsal kutuplaşma eklenmiş bulunuyor. Ne var ki değişmeyen bir şey var: Hâlâ bakıyoruz ama göremiyoruz. Daha doğrusu görmek istemediğimiz şeyleri konuşmamak için sürekli yeni gündemler üretiyoruz.
Mesela son dönemlerde kamuoyuna yansıyan fon, yatırım ve borsa tartışmalarını ele alalım. Ortada ciddi iddialar var. Bir tarafta alın teriyle birikim yapmış insanlar, diğer tarafta kısa sürede elde edildiği söylenen büyük kazançlar. Kimi mağdur olduğunu söylüyor, kimi sistemin işlediğini iddia ediyor. Fakat meselenin özü bu da değildir. Asıl soru şudur: İnsanlar neden artık olup bitenlerin şeffaf biçimde ortaya çıkarılacağına güvenmemektedir? Neden toplumun önemli bir kısmı hakikatin bütün yönleriyle araştırılacağı konusunda tereddüt yaşamaktadır? Çünkü bir toplumda güven duygusu aşındığında, yalnız ekonomi bozulmaz; birlikte yaşama iradesi de yara alır.
Dahası, Türkiye'nin gündemi artık hakikati arayan bir toplumun gündemi olmaktan çıkmış gibidir. Bir yolsuzluk iddiası ortaya atılıyor, birkaç gün tartışılıyor, sonra unutuluyor. Bir skandal konuşuluyor, başka bir tartışmayla üzeri örtülüyor. Birileri suçluyor, birileri savunuyor; fakat neredeyse hiç kimse meselenin özüne inmiyor. Hüküm çok, muhakeme az. Gürültü çok, izan az. Taraf çok, hakikat arayıcısı ise az.
Durum yalnız ekonomi alanında da değildir. Yakın zamanda vefat eden İoannaKuçuradi etrafında yaşanan tartışmalar da aynı hastalığın başka bir tezahürüdür. Bir düşünür hayata veda ediyor; ardından eserleri, fikirleri ve insan hakları konusundaki çalışmaları konuşulacağına, toplum yeniden kamplara ayrılıyor. Oysa Kuçuradi'nin yıllarca üzerinde durduğu temel meselelerden biri son derece açıktı: Fikirler kutsal değildir; tartışılır, eleştirilir, hatta reddedilebilir. Fakat insan onuru başka bir şeydir. Ne yazık ki biz uzun zamandır fikirlerle mücadele etmek yerine insanları mahkûm etmeyi tercih ediyoruz. Bir cenaze bile bize düşünmeyi değil saflaşmayı hatırlatıyor. Bu ise siyasî olmaktan önce ahlâkî bir sorundur.
Belki de meselenin en vahim tarafı burada ortaya çıkıyor. Bir toplumda ahlâk zayıfladığında onu bir süre hukuk ayakta tutabilir. İnsanlar faziletli davranmasa da kanunlardan çekinirler. Hukuk güçlü ise vicdanın eksik bıraktığını kısmen tamamlar. Fakat ahlâkın aşındığı, hukuka olan güvenin de sarsıldığı bir yerde toplum ağır bir nefes darlığı yaşamaya başlar. Çünkü orada artık insanlar yalnız geçim sıkıntısıyla değil, adalet endişesiyle de baş başa kalırlar.
İşte tam bu noktada on yıl önce dile getirdiğim mefhum buhranı yeniden karşımıza çıkıyor. Kavramların içi boşaltıldığında önce hakikat kaybolur. Hakikat kaybolunca adalet tartışmalı hâle gelir. Adalet tartışmalı hâle gelince güven ortadan kalkar. Güven ortadan kalkınca da millet olma şuuru zedelenir. Sonra herkes aynı memlekette yaşar ama başka başka hakikatlere inanır. Aynı olaylara bakar fakat başka şeyler görür.
Türkiye'nin bugün ihtiyacı olan şey yeni sloganlar değildir. Yeni kutuplaşmalar da değildir. İhtiyacımız olan şey, geçen ay da vurgulamaya çalıştığımız aklıselimdir. Basiret olmadan görmek mümkün değildir. Feraset olmadan hadiselerin istikametini kavramak mümkün değildir. İzan olmadan da hüküm vermek adalet üretmez. Memleketin önündeki en büyük mesele belki de budur: Bakmayı görmek zannetmekten vazgeçmek.
Çünkü bir millet ekonomik sıkıntılarla yaşayabilir. Siyasî krizler de atlatabilir. Fakat hakikati kaybetmeye başlarsa, işte o zaman asıl çöküş başlar. On yıl önce yazdığım satırlara dönüp baktığımda beni ürküten şey, teşhisin değişmemiş olmasıdır. Hatta görünen o ki mesele artık daha derin, daha yaygın ve daha girift bir hâl almıştır. Bu yüzden sormamız gereken soru şudur:
Türkiye ne zaman yeniden görmeye başlayacak?
S. Dönmez
Yeni yorum ekle