Barışın Felsefesi – İnsanın İnsanla Karşılaşması

Barışın Felsefesi – İnsanın İnsanla Karşılaşması

Mehmet Düğmeci

Toplumsal barış ve düzen, yalnızca yasaların sert biçimde uygulanmasıyla ya da çatışmaların ortadan kaldırılmasıyla sağlanamaz. Bir toplumda çatışma yoksa gerçekten barış var mıdır? Herkes susuyorsa, gerçekten huzurdan söz edebilir miyiz?

Bazen düzen vardır ama adalet yoktur. Bazen sessizlik vardır ama huzur yoktur. Korkunun hâkim olduğu yerde de insanlar susar.

Gerçek barış, yalnızca çatışmanın yokluğu değildir. İnsanların farklılıklarına rağmen birlikte yaşama iradesidir. Bunun için hukuka olduğu kadar ahlaka, akla ve vicdana da ihtiyaç vardır. Barışın kalıcı olabilmesi, biraz da hangi insanı ve nasıl bir toplumu yaşatmak istediğimiz sorusuna vereceğimiz cevaba bağlıdır.

Burada felsefenin kapısı açılır.

Toplumsal çatışmaların önemli sebeplerinden biri, kavramların anlamını yitirmesi veya herkesin onları kendi çıkarına göre yeniden tanımlamasıdır.

Adalet nedir? Özgürlük nerede başlar, nerede biter? Hak yalnızca talep edebildiğimiz bir şey midir, yoksa başkasının hakkını gözetmeyi de gerektirir mi? Demokrasi yalnızca çoğunluğun iradesi midir? Din ve inanç, insan hayatında nasıl bir yere sahiptir?

Aynı kelimeleri kullanıyor, fakat aynı şeyleri söylemiyorsak ortak bir hayatı nasıl kuracağız? Adalet benim için başka, senin için başka; özgürlük benim istediğimi yapabilmek, senin özgürlüğün ise benim sınırım hâline geliyorsa, aramızda ortak bir dil nasıl kurulacaktır?

Belki de toplumsal uzlaşının önündeki en büyük engellerden biri budur: Aynı kelimeleri söyleyip farklı anlamlar yüklemek.

Felsefenin toplumsal hayata ilk katkısı burada başlar. Kavramların üzerindeki sisi dağıtır. Bize hazır cevaplar vermekten önce neyi sorduğumuzu düşündürür. Çünkü neyi sorduğunu bilmeyen insana verilen cevap, çoğu zaman başka bir sorunun cevabıdır. Soruyu doğru anlamayanın vereceği cevap, soru doğru olsa bile yanlış bir sonuca götürebilir.

Bir toplum kavramlar üzerinde konuşamıyorsa, aslında ortak geleceği üzerinde de konuşamıyor demektir.

Fakat kavramları berraklaştırmak da tek başına yetmez. Toplumsal düzen yalnızca yazılı kanunlarla korunamaz. Yasalar soyut ve geneldir; hayat ise somut ve tekildir.

Aynı kanun maddesi, birbirinden tamamen farklı iki insanın hayatına dokunabilir. Aynı hüküm, farklı şartlarda farklı sonuçlar doğurabilir. İşte tam burada etik bilinç devreye girer.

Yöneticinin, yargıcın, kamu görevlisinin ve vatandaşın karşılaştığı her olayda yalnızca “Kanun ne diyor?” diye sorması yetmez. Alev Alatlı’nın hatırlattığı gibi: “Her yasal hak her zaman helal değildir, olamaz.”

Bir soru daha vardır: “İnsan ve toplum açısından bu karar nasıl sonuçlar doğuruyor?”

Bu soru hukuku zayıflatmaz; aksine, hukukun insanla bağını korur. Çünkü hukuk insan için vardır.

Öte yandan İoannaKuçuradi, hukukun tek başına adaleti sağlamaya yetmeyeceğini savunur. Kuçuradi’ye göre her somut olayın kendine özgü yapısı içinde, insan onurunu ve değerini koruyacak bir “tek durum değerlendirmesi” yapılması gerekir.

Kör bir kanun uygulayıcılığı, hukuka uygun görünen fakat vicdana ağır gelen sonuçlar doğurabilir. Etik bilinç ise insanı yalnızca bir hükmün konusu olarak değil, değeri ve onuru bulunan bir varlık olarak görür. Adalet sadece hüküm vermek değildir; verilen hükmün insan hayatındaki ve toplumdaki karşılığını görebilmektir. Toplumsal vicdanın rahatlaması biraz da buna bağlıdır.

Bütün farklılıklarımızın üzerinde buluşabileceğimiz en sağlam zemin belki de insan onurudur. Eşref-i mahlûkat olarak görülen insanı hareket noktamız kabul edebiliriz.

İnancımız, kökenimiz, düşüncemiz, dünya görüşümüz ve hayat tarzımız farklı olabilir. Aynı meseleye bütünüyle farklı pencerelerden bakabiliriz. Ama insanın onurunun çiğnenmemesi konusunda ortak bir zeminde buluşabiliriz. İnsanın varlık sebebini hareket noktamız kabul etmek de bunun bir başka ifadesidir.

İnsan haklarını yalnızca dinî veya siyasi bir talep ya da slogan olarak görmek bu nedenle eksiktir. İnsan hakları; insanın kendi potansiyellerini gerçekleştirebilmesi, kendisi olarak yaşayabilmesi ve başkasının karşısında ezilmeden var olabilmesi için korunması gereken asgari koşullardır. İnsana temel insani yetilerini ve kabiliyetlerini geliştirebileceği, tercih yapabileceği bir zemin sağlanmalıdır.

Bir toplumun gerçek düzeni, güçlünün gücünü kullanabilmesiyle değil, güçsüzün hakkının korunmasıyla ölçülür. Asıl sınav, çoğunluğun haklarını korumakta değil, çoğunluğun karşısında kalan tek insanın hakkını koruyabilmektedir.

Çünkü insan onuru oylanamaz. Bir insanın hakkı, çoğunluk istemiyor diye hak olmaktan çıkmaz. İnsan hakları bu anlamda toplumsal düzenin yalnızca meşruiyet kaynağı değil, aynı zamanda sınırıdır.

Devletin de toplumun da bireyin de aşmaması gereken bir sınır: İnsan onuru.

Peki, bütün bunları yalnızca kanunlarla ve kurumlarla gerçekleştirebilir miyiz?

Hayır. Çünkü barışın geleceği, insanın nasıl yetiştirildiğiyle de ilgilidir. Felsefenin okullarda, üniversitelerde ve gündelik hayatın içinde daha fazla yer alması bu yüzden önemlidir.

Felsefe eğitimi alan insan, kendisine söyleneni hemen doğru kabul etmez. Bir düşünceyi, bir sloganı, bir kalıbı sorgulayabilir. Kendi düşüncesinin de yanlış olabileceğini hesaba katabilir.

Bu küçümsenecek bir özellik değildir. Çünkü fanatizm çoğu zaman insanın kendi düşüncesinden kuşku duymamasıyla başlar. Bu durumu bireylerde olduğu kadar ideolojilerde ve din anlayışlarında da görmek mümkündür.

Eleştirel düşünme insanı yalnızca bilgi sahibi yapmaz; onu kendi önyargılarıyla da karşılaştırır. Manipülasyona karşı daha dirençli, farklı olana karşı daha açık hâle getirir. Ve belki de en önemlisi, anlaşmazlığı düşmanlığa dönüştürmeden konuşabilme imkânı verir.

Şiddetin karşısına yalnızca daha güçlü bir şiddet koyarak barış kurulamaz. Kabullerin karşısına başka ön kabullerle çıkılamaz. Şiddetin karşısına düşünceyi, diyaloğu, adaleti ve insan onurunu koymak gerekir.

Bu yüzden felsefe, toplumsal şiddetin doğrudan ilacı olmasa da onun beslendiği zihinsel zemini kurutabilecek en güçlü imkânlardan biridir.

Etik değerlerin kaynağını nerede aramalıyız? Metafizikte mi? Doğada mı? Dinde mi? Toplumsal uzlaşılarda ve kültürde mi?

Bu soruların her birinin kendi cevabı ve tartışması vardır. Fakat bütün bu yolların kesiştiği bir yer vardır: İnsan.

Çünkü etik, insanın insanla karşılaşmasıyla görünür hâle gelir. Ötekinin acısını fark ettiğimiz yerde sorumluluk başlar. Ötekinin hakkını gözettiğimiz yerde adalet anlam kazanır. Ötekinin onurunu kendi çıkarımızın önüne koyabildiğimiz yerde ahlak ortaya çıkar.

Etik bu nedenle yalnızca kitaplarda tanımlanan değerler bütünü değildir; insan ilişkilerinin içinde her gün yeniden sınanan bir bilinçtir. İnsanın insana nasıl davrandığı, aslında nasıl bir toplum kurduğunun da göstergesidir.

Toplumsal barış, herkesin aynı düşünmesi değildir. Aynı inanca sahip olmak, aynı hayatı yaşamak, aynı dünya görüşünü paylaşmak da değildir. Barış, farklılıklarımızla birlikte yaşayabilmenin akli ve ahlaki zeminini kurabilmektir.

Bunun için önce kavramlarımızı berraklaştırmaya, hukuku etik bilinçle tamamlamaya, insan onurunu düzenin merkezine yerleştirmeye ve insanı düşünmeye, sorgulamaya, anlamaya hazırlayan bir eğitim anlayışına ihtiyacımız var.

Çünkü düzen, yalnızca korkuyla ayakta tutulursa kırılgandır. Barış, yalnızca sessizlik üzerine kurulursa geçicidir. Hukuk yalnızca maddelerden ibaret kalırsa ruhunu kaybedebilir.

Oysa insan aklıyla düşündüğü, vicdanıyla tarttığı ve başkasının onurunu kendi onuru kadar değerli gördüğü zaman barış, dışarıdan dayatılan bir sessizlik olmaktan çıkar; bir yaşam biçimine dönüşür.

Belki gerçek toplumsal düzen tam da burada başlar: İnsanın insanı ezmediği, gücün adaletle sınırlandığı, kararların kişisel çıkarlardan önce etik değerlerle tartıldığı ve tek bir insanın bile onurunun gözden çıkarılmadığı yerde.

Çünkü barış, yalnızca savaşın olmaması değildir.

Barış, insanın insana insan olarak bakabilmesidir.