Neden Sokrates’e İhtiyacımız var?

Neden Sokrates’e İhtiyacımız var?

Fahri Atasoy

Felsefeyi anlamak için ilk ortaya çıktığı ortamı bilmek işi kolaylaştırır. Eski Yunan döneminde felsefe adı verilen tartışma günümüz için de bir kılavuz gibidir. İslam dünyasının Altın Çağı adı verilen döneminde de bu tartışma temeldir. Yeni Çağ denilen modernliğin inşa edildiği dönemde de referanslar bu tartışmalara yöneliktir. Aslında bu tartışma hakikati arama mücadelesidir. Birileri hakikati arama derdindedir, birileri de pazarlama derdinde. Pazarlama derdinde olanlar “-mış gibi” yaparlar. Yani kandırmayı tercih ederler. Onlar için önemli olan başkalarının ikna olması, gözünün boyanması, beğenilmesi ve sonuçta çıkarlarının korunmasıdır.

Bir felsefe öğretmeni olarak (her ne kadar akademik olarak sosyoloji çalışıyor olsam da) felsefeyi öğretirken Sokrates’ten hareket etmeyi tercih ederim. Bunun çok öneli sebepleri var. Birincisi Sokrates’in yaşadığı çağdaki toplumsal ortam ile günümüz ortamı arasında benzerlik görmemdir. Bana göre Sokrates ölmüş gitmiş bir tarihi şahsiyet değildir. Hâlâ aramızda dolaşan, at sineği gibi yapışan, sorular soran, insanları düşündüren bir baş belasıdır. Birilerinin zannettiği gibi felsefe yapmayı fildişi kulelere bırakmayan bir figürdür. Hayatın ve toplumun içinden birisidir. Sorularını herkese yöneltir. Herkesten gerçeklik ve doğruluk üzerine cevap vermesini bekler. Felsefe büyük adamlar işi size ne oluyor demez.

Sokrates’in nerede doğduğunun ve öldüğünün bir önemi yok. Bizim Nasrettin Hoca’mıza benzer. Akşehir kentimiz sahiplense de Nasrettin Hoca her yerdedir, hayatımızın içindedir. Belki de bizim Sokrates’imiz odur, bilinmez. Hikmetli sözleri, ironik cevapları, bilge tavırları Sokrates’e hiç yabancı değildir. Örneğin Sokrates “en iyi bildiğim hiçbir şey bilmediğimdir” der ama herkes onu bilge olarak görür. Nasrettin Hoca da aslında her şeyi sorgulayan bir bilgedir. Neyse konumuz bu değil elbet. Sokrates’in yaşadığı çağdaki sorgulama ve eleştirme tavrı bizim için önemli. Bugün o tavra ihtiyacımız var. Biz yapamasak da birilerinin yaptığında yüreğimize su serpiliyor. Toplumda herkes Sokrates gibi olmaz ama olanlar ihtiyacı karşılar. Onlara kulak vermek gerekir.

Farkındayım konuya bir türlü giremedik. Sokrates’in yaşadığı çağdaki toplumsal ortamla günümüz arasında benzerlik gördüğümü belirtmiştim. O dönemki Eski Yunan toplumu aristokrasiye dayalı bir demokrasi ile yönetilmektedir. Devlet dediğimiz küçük siyasi birlikler polis adını alır ve bu polislerin yönetimine gelmek bir yarış gerektirir. Aristokrat çocukları yönetimde söz sahibi olmak için özel eğitim almaları gerekir. Eğitimi verecek bilgeler bilgili kişilerdir ama bilgilerinin hesabını vermekten kaçınırlar. Bilgilerinin doğru olup olmadığı sorulduğunda rahatsız olurlar. Sokrates tam da bunu yapar ve soru sorar. Platon’un derlediği diyaloglarda bu sorgulamayı tiyatral olarak okumak mümkündür. Eğitimci bilgeler ders verdikleri için itibarlıdır, kazanç elde ederler. Dolayısıyla hakikat derdine düşmezler, çıkar hesabı yaparlar. Felsefe ile safsatanın farkı burada ortaya çıkar. Bu safsata yapan bilgeler Sofistlerdir.

Sofistler, tarihte bilgelik adına yola çıkıp, çıkarları için doğru bilgiyi eğip büken ve insanları kandırmayı profesyonel meslek haline getiren insanlardır. Verdikleri derslerden birisi retorik diğeri mantıktır. Bu mantık doğru düşünmenin yolu olan mantık değil, insanları ikna etmeye yönelik demagoji tarzı safsata mantığıdır. Dinlediğiniz zaman gayet makul ve inandırıcı gelir ama gerçeklikle tamamen farklıdır. Doğru bilgi ve doğru akıl yürütme onlar için tercih edilir bir yol değildir. Onlar sadece müşterilerini memnun etmeyi öncelerler. Müşteri deyince nasıl da günümüz toplumsal ortamlarını çağrıştırdı değil mi? Günümüz toplumlarına baktığımda ne kadar çok Sofist görüyorum bilemezsiniz! Bizim ülkemiz buna dahil. Etrafımızda çok net bir şekilde görebilirsiniz Sofistleri. Bazen üniversitede, bazen siyasette, bazen bürokraside, bazen sokakta… Maazallah her şeyi biliyorlar ve herkese öğretmek için can atıyorlar.

Bu kısa yazıda Sokrates ve Sofistler hakkında tafsilatlı bilgiler vermek niyetinde değilim. Merak eden kaynaklardan okuyabilir veya hazır videolardan izleyebilir. Benim asıl derdim günümüzdeki toplumların durumu ve özellikle ülkemiz insanları. Biz felsefe dedikçe, hakikat ve doğruluk aradıkça birileri inatla ezberlerini sürdürmek ve herkese dayatmak istiyorlar. İlkesizliği, ahlaksızlığı, hukuksuzluğu, çıkarcılığı, düşüncesizliği, kabalığı sürdürüyorlar. İki asırdan fazla zamandır ilerlemek için yenilikler yapıyoruz ama geriye dönüp baktığımızda sanki bir arpa boyu yol gitmişiz. Toplum felsefe, bilim, sanat, estetik, medeniyet alanında sanki hiç yol almamış gibi. Hatta tarihte yapılan eserler ve başarılar daha görkemli. O zaman bizi engelleyen nedir veya nelerdir sorularına cevap aramalıyız. Sorunun cevabını memleketin zihniyet manzarasına yakından bakarak ve analiz ederek belki bulabiliriz.

Sizlere zihninizde canlandırabileceğiniz bir Türkiye manzarası çizmek istiyorum. Bizim manzaramızın zemini ve boyaları zihnimizdeki bilgiler ve düşünceler olacak. Bunları da içinde yaşadığımız toplum hakkında yazılanlardan, haberlere yansıyanlardan, tarihe mal olanlardan, bizzat yaşadıklarımız ve gözlemlerimizden hareketle kullanıyoruz. Aslında konu Türkiye’nin toplumsal yapısı kapsamında uzun süredir gündemimizde. Formel olarak baktığımızda bazı rakamlar ve fiili durum yansıtan bilgiler vermek yeterli. Ama bu bilgiler bizim mevcut durumumuzu, içine düştüğümüz olumsuz durumu görmemizi ve analiz etmemizi sağlamıyor. Ortada farklı bir durum var ve bu durumu bizim anlamamız lazım. Sokrates’in mücadele ettiği toplum yapısına benzer yönler var. Karşımızda Sofistlere benzer insanlar olduğu gibi mevcut düzenlerini sürdürmek isteyen örgütsel yapılar var. Sorgulama, eleştiri, düşünme gibi iradi eylemlerden hoşlanmıyorlar. Halk da bunu kanıksamış ve kaderine razı olmuş gibi bir hayat sürdürüyor. Stoacıların Roma baskısı karşısında tavsiye ettikleri kaderciliği din haline getirmiş bir halk çoğunluğu var. Bazı uyarılarda bulunduğunuzda dinlerine dokunulmuş gibi hissediyorlar. Sizi bir çarmıha germedikleri kalıyor. Halbuki İslam dininin Tanrısı iman etmeyi bile özgür irademize bırakıyor ve eylemlerimizden sorumlu olduğumuzu belirtiyor.

İslam dininin gerçekten ne dediğini fazla merak etmeyen bir toplumsal yapımız var. Sorduğunuz zaman “Elhamdülillah Müslümanım” derler ama namazda her rekatta ezbere okudukları Fatiha suresinin ne anlama geldiğini düşünmezler. Cumhuriyet ile başlayan dinin Türkçe anlaşılması girişimi, biraz başarı sağladı gibi. Fatiha’nın Türkçesini öğrenenler çoğaldı ama diğer okunan sureler hâlâ anlamsız Arapça ezberler olarak okunmaya devam ediyor. Anlamaya yönelik çabalar ise çok az. Bizim toplumumuzda Kuran’ın “akıl etmez misiniz”, “ibret alasınız”, “düşünüp akıl erdiresiniz” gibi emirleri pek dikkate alınmaz. Geleneksel olarak anlatılan ve uygulanan dini muhtevaya dokunulması pek istenmez. Böyle bir ortamda felsefi sorgulama yapmak oldukça zordur. En küçük bir sorgu ve eleştiri karşısında hemen koruyucu zırhlar devreye girer ve sizi püskürtür. Bu anlamda toplumun genelinde çok kuvvetli ezberler ve inançlar egemendir. 

Türk toplumunun zihniyet yapısını analiz etmeye çalışan örneklerden birisi Sabri F. Ülgener’dir. Ülgener hocanın Osmanlı son dönemindeki çözülme probleminin sebeplerini araştırdığı çalışmasında ortaya çıkan zihniyet dünyası dikkat çekicidir. Halk arasında dinin algılanma biçimi genelde tasavvuf geleneğine dayalıdır ve zihniyeti bu gelenek belirlemektedir. Ekonomik eylemler üzerinden yaptığı analizlerde görülen tutumlar tasavvuf düşüncesinin insanlardaki yansımasını gösterir. Buna göre tarım ve hayvancılıkla geçimini sağlayan Türk toplumunda fazla kazanmaya yönelik bir tamahkarlık yoktur. “Bir hırka bir lokma” ifadesiyle sembolleşen bir teslimiyet vardır. Hayata bakış genel olarak bu dünyanın geçiciliği (fani dünya-yalan dünya) ve öbür dünyanın gerçekliği (hakikat alemi) şeklindedir. Modernleşme sürecinde bu zihniyetten çıkmaya yönelik çok adım atılmış olsa da zihniyet değişimi oldukça zordur. Cumhuriyet dönemi bunun sancılarıyla ortaya çıkmış pek çok çatışmayı barındırır. Buradan hareketle yapılabilecek pek çok sorun başlığı vardır.

Tasavvuf geleneğinin toplumda yerleştirdiği bir zihniyet kalıbı da determinist bir kaderciliktir. Kaderci zihniyet hiç sorgulanmadan her şeyi Tanrı iradesine bağlar. Kaderi yaşamak bir zorunluluk olarak algılanır ve kabul edilir. Alın yazısı, takdiri ilahi, kaderin önüne geçilmez, kaderin tecellisi gibi sözler bu zihniyetin yansımasıdır. Bunlara karşı bir sorgu veya itiraz hoş karşılanmaz. Hatta din dışına çıkılmak olarak muamele görür. Kader ve Yaratıcı üzerine düşünmeye fırsat verilmez. Bu zihniyete göre eskiden yaşayan alimler zaten bu konularda düşünmüşler, tartışmışlar ve bir sonuca bağlamışlardır. Kara kaplı kitaplarda bunlar yazılıdır ve bize düşen onları okuyan birisini dinlemek ve öylece kabul etmektir. Bunu yüzyıllarca aynı şekilde sürdüren medreseler vardır. Bu konuda düşünmeyi ve tartışmayı uygun görmezler. Halbuki eski dönemlerde bu konuda yazan alimler tartışmaya ve düşünmeye açıktır. Ayetlerde ve hadislerde ifade edilen beyanları daha doğru biçimde anlamaya ve yorumlamaya çalışmışlardır. Bunlardan birinin yorumunu kalıplaştırmak düşünceyi dondurmak demektir. Örneğin kader konusunda İsra Suresi (13. Ayet): "Biz her insanın kaderini, kendi çabasına bağlı kıldık." ifadesi üzerine düşünmek gerekmez mi?

Toplumda düşünmenin ve birey olmanın (şahsiyet kazanmanın) önündeki engellerden birisi cemaatvari yapılanmalardır. Bilindiği gibi cemaat ve cemiyet kavramlarını Alman sosyolog Ferdinand Tönnies, iki farklı toplumsal yapıyı birbirinden ayırt etmek için kullanmıştır. Ona göre cemiyet, modern zamanlarda ortaya çıkan toplum biçimini ifade eder. Cemaat ise eski dönemlerde genelde köylerde var olan küçük ve kapalı grupları ifade eder. Bu tür gruplar topluma entegre olmak yerine kendi kabuğunda yaşamayı tercih ederler. Türkiye’nin toplumsal yapısında bu kapalı gruplardan çok sayıda vardır. Buradaki kastımız köyler değildir. Köylerden kentlere uzun süredir yoğun bir göç vardır ve kentlerde yeni cemaatler kurulmuştur. Bu cemaatvari yapılar sosyoloji için önemli araştırma alanlarından birisidir. Bu kısa yazıda sadece ipuçları vererek konuyu açık bırakalım. İlkin Cumhuriyet devrimleri gereği kapatılan tekke ve zaviyeler ilk yıllarda yeraltına çekilerek tamamen gizli örgütlenmeye gitmiştir. Örnek Süleymancılar, Nurcular, Nakşiler vs. Demokratikleşme başladıkça bu yapılar açığa çıkarak kendilerini göstermeye ve güç toplamaya başlamışlardır. Her biri ayrı ayrı incelenmesi gerekir. Çünkü bu yapılar dinin bir yorumunu ideolojikleştirerek mensuplarına itaat zorunluluğu getirmektedirler. Böyle bir yapıda düşünmek, sorgulamak, aramak, tartışmak mümkün değildir. Böyle bir ortamda felsefeye yer yoktur.

Türkiye’de kentlere göç sürecinde olumlu ve olumsuz gelişmeler görülmüştür. Kentlerde eğitim gören ve dünyayı tanımaya başlayan genç nesil birey olma sürecine girmiştir. Fakat bir taraftan da siyasi ideolojiler etrafında örgütlenmeler yine cemaatvari yapıların doğmasına yol açmıştır. Özellikle 1968 sonrası dünyada canlanan sosyalist hareketlerin Türkiye yansıması dini cemaatlerden daha katı yapıların doğmasına yol açmıştır. Bu yapılar sosyalizmin farklı yorumlarına dayalı isimlendirmelerle öne çıkmıştır. Marksist, Leninist, Maoist gruplar kendi ideolojik ezberlerini katı yapıları içinde mensuplarına dayatmaktadır. Hatta felsefe adını bile kendi sosyalist ideolojileri çerçevesinde kullanmaktadırlar. Bu kullanımın gerçek felsefeyle ilgisi yoktur. Çünkü felsefe Sokrates’in yaptığı gibi ezberleri bozacak şekilde sorgulamayı gerektirir. Onun için felsefede cevaplardan çok sorular değerlidir. İdeolojilerde ise cevaplar adeta kutsal metinlerdir. Böyle bir ortamda felsefe olmaz.

Son örneğimiz geleneksel aşiret veya kabile yapılarıdır. Bu yapılar birey özgürlüğünü haklarını tanımazlar. Geleneksel toplum yapılarında çok sayıda aşiret vardır. Aşiret yapısı özellikle Anadolu’da kırsal alanda hayvancılıkla geçimini sağlayan insanların hayatını kolaylaştırır. Sanayi veya modern öncesi toplumun bir özelliğidir. Osmanlı Devleti batıya ilerlerken bu yapıyı büyük oranda tasfiye etmiştir ama doğu bölgesinde korumuştur. Bunun tarihsel siyasi sebepleri vardır. Cumhuriyete geldiğimizde bu yapılar modernleşmenin ve milletleşmenin önünde ciddi engel haline gelmiştir. Bir taraftan bu yapıların egemenliğindeki köylülerin çocukları Cumhuriyetin imkanlarından faydalanarak modernleşmeye başlamış, diğer taraftan beklenmeyen sapmalar görülmüştür. PKK bu sapmalardan birisidir. Büyük şehirlerde gayrimeşru örgütlenen mafya tipi yapılar da bu sapmalara örnek oluşturur. Bir aşiretin reisi meşru zeminde siyasette önemli bir mevki elde ederken, aşiret mensuplarının yarı meşru yarı gayrimeşru iş girişimleri son yıllarda sık görülen suç örgütlenmeleri doğurmuştur. Bu konunun etraflı bir şekilde irdelenmesi ve açığa çıkartılması gerekir. Bu tür yapılanmaların şahsiyetli bireylerin ortaya çıkmasına fırsat vermesi beklenemez. Felsefe için bu tür ortamlar uygun olamaz. Bir Sokrates çıkarsa bu yapılarda sonu infaz olur. Gerçi Sokrates’in kendi yaşadığı çağda ve toplumunda sonu farklı olmamıştır. Dolayısıyla Türk toplumunda Sokrateslere ihtiyaç olduğu çok açıktır.

Göstermeye çalıştığımız manzara düşünme ve tartışma ortamı bakımından pek iç açıcı değil. Türkiye özgür insanların kendilerini gerçekleştirebildikleri ve ifade edebildikleri bir ülke değil. Bunu bir siyasi iktidarın tutumuna bağlamamak lazım. Durum yapısal bir problem olarak görünmektedir. Yazının uzamaması için Silahlı Kuvvetler konusuna girmedik ama ülkede askerlerin baskısı yadsınamaz. Özellikle darbeler sonrasında karşılaşılan uygulamalar birer zulüm örneği. İnsanları baskılayarak itaat ettirmeye yönelik her yapı düşünme özgürlüğünün önünde birer büyük engeldir. Felsefi düşünmeyi engellemek aynı zamanda insan yaratıcılığını ve problem çözme yeteneğini öldürmektir. Türkiye neden geri kalıyor, neden problemlerini çözemiyor, neden atılım yapamıyor sorularının cevabını buradan hareketle aramak lazım.