Anadolu Her İnsanıyla
Her Karış Toprağıyla Gizem Dolu
İSPİR MÜZESİ
Prof. Hasan Pekmezci
‘’Orda bir köy var uzakta
O köy bizim köyümüzdür
Gezmesek de görmesek de
O köy bizim köyümüzdür’’
Okul şarkısıydı çocukluğumuzda, çok da severek söylemeye çalıştığımız. Bir zaman sonra gerçekçi bir öğretmenimiz severek söylememize iğne batırdı. ‘’Gezmediğiniz, görmediğiniz yer yarım yamalak sizin olur. Gezer, görürseniz o zaman sizin olur. Çünkü göz-gönül ve akıl bağı sağlam kurulur’’. Bu uyarı bilinç haline geldi bizde. Bu ülke mutlaka gezilmeli, görülmeli, özüne, gizine girmenin duygusal ve düşünsel hazzını, doyumunu yaşamalı diyoruz her zaman.
Anadolu’nun her köyünü, kasabasını, ilçesini, kentini gezdikçe nasıl çok yönlü, çok boyutlu zenginlik içinde olduğumuzu görüyoruz. Kimi zaman neden çok daha önceden gezme-görme çabasında olmadığımızın hayıflanmasıyla. Bu konuda kendimizi oldukça aktif insanlar saydığımız için her bölgemizi olanaklarımız ölçüsünde görmenin, tanımanın ve bu ülkenin, bu yurdun bireyi olmanın hazzını aile olarak yaşıyoruz.
Bu yazımızın konusu da böyle bir gezi ve etkinlik nedeniyle görme-tanıma olanağı bulduğumuz İspir ilçesi ile ilgili zaten. İspir’i sadece adı ile ve oranın yerel tarım ürünlerinden İspir Fasulyesi nedeniyle tanıyor olabilir insanlarımız. Belki de debisi çok yüksek, çılgınlığı bilinen, rafting parkuru Çoruh nehri nedeniyle de olabilir. Ben bu rafting konusunu da bilmeyenlerdendim.
İspir Çoruh nehri vadisi ile sırdaş. Bir dönem uluslararası su sporları merkezi durumundaymış, ne yazık ki şimdi değil. Turizm önemli bir dışa açılma ve gelir alanı iken bu olanak kalmamış. Bize göre sporlara bağlı olarak dağlardaki köy turizmi, köyde konaklama ve eşsiz doğa içinde doğal yaşam sunma fırsatı olarak değerlendirilebilirdi. HES denen uygulamalar pek çok bölgede yaşama nasıl eksilerle dahil olduysa burada da o söz konusu.
İspir’de yerel yönetim bilinçli tavırlarla, seçeneklerle çok olumlu girişimlerde. Bu nedenle geleceğe umutla bakmak gerekir diyoruz.
Biz İspir’le nasıl tanıştık, bu bölgenin doğasına, insanına nasıl karıştık?
Ümit Yaşar Gözüm Bey; İspir’in yetiştirdiği yazar, felsefeci, bürokrat, sanat insanı. Doğduğu, havasından, suyundan, doğasından kokusundan beslendiği; toprağında ataları olan bir yurtsever. Köksel, duygusal, düşünsel, vizyonuna bağlılığı ile aklı hep orada. Onun mahallesinin bizleri nasıl karşıladığı, ikramlarda bulunduğu da yazılmazsa olmaz. Aynı şekilde doğduğu evi birlikte duygusal anlarla ve anılarla ziyaret ettiğimiz; Belediye Başkanı Ahmet Coşkun Bey de İspir’in köylerinden-mahallelerinden birinden. Genç dinamik, demokrat, aydın. Üstüne üstlük eşi Merve Hanım da Kültür Bakanlığı Türk Sanat Müziği kadrosunda sanatçı olarak görev yapmış. Bu memleket aşkı ortaklığı İspir’de neler yapabiliriz iz bırakma adına sorgusunu yaşar. Zamana kalacak eser adına diye düşünce geliştirme çabasındayken. Bir proje için karar veriliyor önce. ‘’İspir’de seçilmiş ressamların, heykeltıraşların katılacağı sanat çalıştayları. Türkiye’nin değişik illerinden gelen, hayatlarında belki de İspir’i ilk kez gören-görecek olan ressamlarla.
Pek çok kentimizde, üniversitemizde düzenlenen böyle etkinlikler içinde adrese teslim dedikleri türden. Halkın bu denli ilgi gösterdiği çok az sayıda örnekten biri hayata geçirilir böylece. Katılımcı her sanat insanının, projeyi düşünenlerin çabasına paralel çaba içinde başarılı eserler ortaya çıkardığı. Böylesi başarılar daima başarıyı hedefleyenlerde bir sonraki aşamalar için de umut kaynağı, projeler yaratır her zaman. ‘Bu eserler ne olacak, geleceğe nasıl taşınacak’ sorularıyla. Bir sonraki aşama de elbette İspir Modern Sanatlar Müzesi.
Pozitif insan; koşulları, akılcı, tutarlı önerileri ve uygulamalarıyla maddi-manevi zorluklara rağmen aşmayı kafasına koyan insandır. Ümit Yaşar Gözüm ve Ahmet Coşkun ikilisi bu zorlu aşamaları da başaracağına inanan karakterde olunca yakın zamanda halka açılacak bir müze doğuyor. Bir değil, birkaç çalıştaya katılan çok sayıda sanatçının eserleriyle. Kitabıyla, kataloğuyla çağdaş bir başarı örneği. İspir Müzesi’nde sergilerin açıldığı, çocukların, gençlerin, halkın ilgiyle izlediği çağdaş Türk sanatının örnekleriyle.Sevgili Hüsamettin Koçan’ın kurduğu Bayburt’taki Baksı Müzesinden sonra kentin içinde, farklı bir vizyonla halkın ayağına gelen bir çağdaş sanatlar müzesi doğuyor.
İspir konusu açıldığında söylenecek çok söz; çok miktarda değinilecek anımız ve paylaşacak toplumsal ivme adına örnekler var. Bunlara da kısa kısa notlarla değinmeye çalışacağım:
Belediye Başkanı Ahmet Bey’in eşi Merve Hanım’ın öncülüğünde kadın dayanışması kooperatifi kurulmuş. Çok başarılı bir lokantası-aşevi var. Kadınlarımızın ürettiği ürünler de burada satışa sunuluyor.
Halkın çok candan; sevgi-saygı dolu ilgisine özellikle değinmek gerekiyor. Katılımcıları çaya, kahve ikramına davet eden esnaflarıyla kısa sürede dostluk. Hele çocuklar; atölye çalışmalarında, söyleşilerde, büyüklerden geri kalmayan ve sürekliliği olan ilgileri ile.
İspir doğal yapısı gereği çok dağınık mahalle ve köy halinde. Bazı köyler var ki düzenli-sağlıklı evleri, bahçeleriyle tam yaşanacak yer sayılması gerekirken bomboş, göçler nedeniyle. Köylerdeki her ev köy turizmi açısından çok elverişli. Temiz havası, suyu, yakın ve uzak köylerdeki insan kalitesi ile hiçbir Avrupa ülkesini aratmayacak bir turizm alanı niye olmasın. Kaldı ki artık kanıksanmış, her yerde benzeşmeye başlamış tatil ve dinlenme kodları farklı, daha doğal, daha özgür alanlar arama gereğini duymaya başladı insanlar. Yıldızlı oteller, tatil siteleri yerine bağlar, bahçeler arasında, tavuklar, ördekler, koyunlar, kuzularla tam otantik köy yaşamı sunan böylesi yerlere ilgi İspir’de de çok başarı ile uygulanabilir. Üzümü jelibon gibi fabrika ürünü sanan, tavuğu-horozu, keçiyi-koyunu ayırt edemeyen çocuklar yetiştiriyoruz durmadan.
Bu köylerden birinde Almanya’da çalışmış, sanırım seksenin epeyce üstünde yaşıyla; sağlık sorunu yaşayan sevgili eşine bakan, sevgi dolu bir insan Hasan Amca’nın evini ziyaret ettik. Göçlerden dolayı sadece üç hanenin yaşadığı bir köyde. Evinin yanında bir mini köy yaşamı müzesi kurmuş. Evinin duvarına eski kağnıların masif ahşap tekerlerini monte etmesiyle daha uzaktan ‘burada bir anısal-görsel*duyarlı bilinç var’’ dedirten. Anıları yanında her şeyine sahip çıkma bilinci.
Bir başka müze örneğinin sahibi de Orhan Alakuş. Çok ilginç bir kişilik, halk ve hayat adamı. Yaşamın her anını, konuştuğu her cümleyi çok doğal yerel şive ile insancıl bir deyişe, özlü söze, espriye, ironiye bağlamasını bilen. Ben hayatımda duymadığım zengin bir fıkra, ironik anı birikimiyle karşılaştığımı belirtmek isterim. Orhan Bey’i saatlerce konuşturup kayda almak bölge sözel kültürü açısından ne kadar yerinde olur. Yaşamın çok çeşitli alanlarından duygusal ve düşünsel anlamda kendini beslemiş. Yaşam koşturması, geçim derdi yanında, bir yandan da İspir’deki geniş ev mekânlarını ev-müzeye dönüştürmüş. Burada birkaç görseline yer verebildiğimiz binlerce denebilecek, oldukça zengin bir birikime-koleksiyona sahip.
Ben yıllardır sanat koleksiyonlarıyla uğraşan biri olarak koleksiyonculuğu hangi alanda, hangi kategoride olursa olsun; koruma, kollama, sağlama, geleceğe taşıma bilinci olarak görenlerdenim. Bu bilinci pek çok değerin kaybolmasını, yok olmasını ya da yurt dışına kaçırılmasını önleyen sahip çıkma duygusu olarak değerlendiriyorum. Korunan her objeyi yangından kurtarılan bir hazine gibi görüyorum.
Kuşkusuz Orhan Bey gibi meraklıların kaygısı, düşü-düşüncesi de bu.
‘’1962 doğumluyum, gerçek yaşım. İspir’de ilkokul 3. sınıfa kadar kaldım. Babam Ankara’ya yerleşince ilk, orta, lise eğitimini orada bitirdim. Sonra spor okuluna gidip, uzak doğu sporlarından tekvandoda siyah kemer sahibi oldum. Onun vesilesiyle masaj dalını seçip 15 yıl İstanbul’da bu işle uğraştım. Tabi bu arada ailem 1985 İspire döndü ama ben 1986 İstanbul’a yerleştim. 2000 yılında İspir’e kesin dönüş yaptım. Burada 25 yıl turizmle uğraştım.
Antika işi ise ta çocukluktan başlar. Hoşuma giden güzel, aykırı objeleri sever toplardım. Bu bir ruh hali diyelim; yanı dünyaya gönül gözüyle bakmak, akıl gözüyle davranmak. Bu insanda sanat dalı ve fıtratta uygun olanı seçmekle alakalı bir olay. Hayatın her alanında; hanı reis Beyde kitapta diyor ya ‘’zulümden ağır merhamet’’ yani kısaca ‘’insan neyi seçerse odur’’ Oysa insan bir sanat eseriyse; evet o zaman sanat da insandan ağır bir güzelliktir’’ Tüm sanatkârlara selam olsun.’’. Diye özetliyor yaşamını.
Ülkemizin-coğrafyamızın en önemli sorunlarından biridir bu konu. Bugün ABD ve Avrupa müzelerinden bulunan tarihi objelerin çok büyük bir bölümü bu coğrafyanın insanının sahiplenme bilincinin eksikliğidir. Arkeoloji ve eski eser yağmacılığına Sardes kazıları (1912-1914) başta olmak üzere sahip çıkan da var çok geç de olsa. Böylesi bilinçte olanlardan biri ünlü ressamımız Osman Hamdi Beydir. İlk Türk arkeolog olarak kabul edilen Osman Hamdi Bey tarafından Sayda'da 1887 yılında yapılan kazılar sırasında bulunan lahit Arkeoloji Müzemizin baş eserlerinden.
Kuşkusuz en büyük sahiplenme bilinciyle Anadolu’daki ilk arkeolojik müze olarak kurulan Eti Müzesidir, Mustafa Kemal’in bu konudaki vizyonunun da göstergesi. 1921 yılında Kurtuluş Savaşının en kanlı, en zorlu günlerinde Mustafa Kemal’in isteğiyle bu alandaki değerli isim Osman Hamdi Beyin yeğeni, dönemin Hars Müdürü Mübarek Galip Bey ve Maarif Vekili Hamdullah Suphi Tanrıöver Bey tarafından Eti Müzesi, bugün dünyanın sayılı müzelerinden olan Anadolu Medeniyetleri Müzesinin kuruluşu. 1922 yılında da Antalya Müzesi kurulur.
!960’lı yıllarda Gazi Eğitim’de Sanat tarihi öğretmenimiz olan Müzeler ve Eski Eserler Genel Müdürü Mehmet Önder Bey dersimizde anlatmıştı. Konya’da Müzeler Müdürü iken Fasıllar Köyünde Hitit dönemine ait eşsiz, devasa; genişliği 2,75, yüksekliği 8 metre;72 ton ağırlığında bazalttan yapılmış bir heykel bulunur.
Fasıllar Anıtı, Konya'nın Beyşehir ilçesine bağlı Fasıllar köyündedir. Kurt Beşiği Anıtı olarak da bilinen bu dev heykel, dünyanın en büyük kaya anıtlarındandır. Köyün güneyindeki bir tepeciğin batı eteğinde, yatar vaziyettedir.
‘’Fasıllar anıtı, iki aslan arasında ve bir dağ tanrısının üzerinde ayakta duran büyük bir Fırtına Tanrısı heykelidir. Heykel Konya’nın Beyşehir ilçesinin Fasıllar köyünün batısındaki bir tepenin yamacındadır. Genişliği 2,75, yüksekliği 8 metredir. Bazalttan yapılmış olan heykel yaklaşık 70 ton ağırlığındadır. Çıkarıldığı taş ocağının yakınında bulunması, nihai yerinin burası olmadığına işaret eder. Heykelin belli bölümleri detaylı işlenmiş, bazı bölümleri ise kabataslak yontulmuştur. Birçok Hitit anıtının doğal kaya yüzeylerine rölyef tarzında oyulmuş olmasına karşın Fasıllar anıtı yekpare bir kaya bloğu yontularak yapılmıştır. MÖ 13. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenir. Anıt bulunduğu konumda bırakılmış, bir replikası Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi bahçesine dikilmiştir.’’https://www.hittitemonuments.com/fasillar/index-t.htm
Mehmet Önder başta olmak üzere yetkililer bu eseri Konya’ya taşımak isterler. Köylüler direnerek karşı çıkar. Bu direnci kim kışkırtıyor diye araştırırlar. Köyün öğretmeni çıkar altından. Öğretmen ‘’Heykel giderse köye bir daha kimse uğramaz, unutulur gider. Ama burada korunursa devamlı gelen-gidenaraştırıcılar, meraklılar olur’’ der. Bu direnç karşısında taşıyamazlar ve heykel doğal, doğduğu yerinde kalır. Bu öğretmen İvriz Köy Enstitüsünden mezun bir köy çocuğudur.
Bu anlayış, Anadolu’nun her bölgesinde, yer altı ve yer üstü tarihi ve doğal değerlere sahiplenme bilinci ile Köy Enstitülerinin ana ilkelerinden biriydi. Böylesi nice örnekler var, arkeolojik, etnografik, botanik alanına dair.
Sahiplenme ve aidiyet bilinci yok edilen toplumların yağmacılara açık birer kapı olduğu unutulmamalı. Kuşkusuz bu anlattıklarımızın ülkemizin başka başka bölgelerinde bilmediğimiz benzer örnekleri vardır, çünkü en azından bazı insanlarımız kaçırdığımız değerlerimizin farkına varmaya başladı. Çapı ne olursa olsun resim, heykel biriktiren, etnografik, arkeolojik birikimle müze düşleri kuran. Her Türk aydını İspir’de yaşanan örnekler gibi bu ülkenin sanatın kültürüne, doğasına, börtü böceğine sahip çıkmak zorundadır.
Örneğin, Ankara’da Kalede çok önemli bir müze kuruldu, böyle bir idealin sahibi Yüksel Erimtan tarafından; Erimtan Müzesi. Türk kültür ve sanatına çok yönlü hizmet eden. Bu bilinç bir ulusal ödevdir. Bu gibi özverili çabalara sonsuz minnet duygularımızla…
Ankara 2026
Yeni yorum ekle