Türk Resminde ‘Kent’ -3 Ankara’nın ‘Kent Ressamları’

Türk Resminde ‘Kent’ -3

Ankara’nın ‘Kent Ressamları’

“Türk resminde kent resmi” çalışmamızın ilk ve ikinci kısımları, Osmanlı Oryantalist resmi etkisindeki İstanbul ağırlıklı ressam kuşağının çağı ile ters düşen veya aynı zaman dilimi ve sürecinde değilmiş gibi davranışını irdeleyen, anlamaya ve açıklamaya çalışan bir çabadır.

Çalışmanın üçüncü ve son bölümü ise, Ankara kent ressamlarına ayrılmıştır.

Ankara; Osmanlının 1500 lerden beri koptuğu Rönesans / Aydınlanma/ Sanayileşme ve kentleşme sürecinin farkında olan radikal bir  kadronun “çağdaş uygarlığa ulaşma” ihtirasının arzusunun Başkentidir.

Bu pozisyon alışı ne yazık ki Osmanlı artığı ve onun söyleminin oryantalist dünyasından çıkamayan plastik sanatlar kadroların kavrayamadıkları çalışmamızın ilk iki bölümünde anlatılmıştır.

Oysa, aynı sürede, Türkiye’de, sanayileşme, modernleşme ve bunlara bağlantılı kent / kent yaşamı hızlandırılmış ve teşvik görmüş bir süreçle oluşmuştur. İstanbul merkezli Türk resmi, ağırlıklı olarak, yaşamı bu kentleşme sürecinin içinde görememiştir. Sanayileşmenin / modernizminyarattığı kent ve birey sorunu Türk resminde tam yerini alıp açılım göstermeden toplumsal çalkantılar da gündemi değiştirmiştir. Türk resminin, 1970-90 arası dışında, toplumsal yaşam ile bağlantıları da tartışmalıdır.

İşte bu ortama karşı,  modern Türkiye’nin başkenti olan Ankara’da bir başka oluşum ortaya çıkmaktadır. ‘Ankara ressamları’ ağırlıklı olarak bu kaçış veya yeni oryantalist resim sürecinin dışında bir plastik sanatlar ortamı kurgulamaktadırlar.Bundan da öte Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren gündemden hiç düşmeyen ‘biz kimiz?’ veya ‘Doğulu mu, Batılı mıyız?’ soruları ve tereddütleri arasında mızmızlanan plastik sanatlar dünyasında Ankara ressamları hem sorunu ele alış hem de yorumları ile ‘kentresmi’ yapmanın değişik yorumlarını sunmuşlardır.

Ankaralı ressamlar olmasa Türkiye Cumhuriyeti’nin ‘kent resmi’ alanı büyük olasılıkla bir çöl olurdu.                

Bu alan, öncelikle Abidin Elderoğlu(1901-1975)üstünden bir açılım ortaya koymuştur. Özellikle Abidin Elderoğlu’nun 

her iki sanat dünyasını ‘çatışmacı’ ele alışı ve buradan yeni bir dil araması dünyada bile yankılar bulmuştur. Elderoğlu 20. yüzyılın ‘soyut / lirik’ dünyasında toplum / insan / kültürler’ çatışmasını / çelişkisini ‘aydınlanmanın Öklid geometriyi benimseyen dünyası’ ile ‘kaligrafik anlatım dünyasının karmaşası’ arasında ifade etmeye yönelmiştir. Temel geometrik formlarda kullandığı ‘fauve’ etkiler taşıyan biçimlerle soyutun kaosu arasında bazen insan figürlerinin çoğulcu anlatımı da devreye girmiştir. Söz konusu olan ‘biz kimiz?’ değil, çok gerçekçi bir düzen / kaos arasındaki ilişkilerdir. Bu durum 20. yüzyıl kentlerinde de hep başat konulardan birisidir. Elderoğlu o nedenle Türkiye dışında, belki de burada olduğundan daha önemli görülmüştür.

Yaşamını ağırlıklı olarak Ankara’da geçiren İsmail Altınok’un (1920-2002) 

kendi kenti olan Burdur ve daha sonra Ankara’yı ele alan dışavurumcu etkilerle işlenmiş resimleri de 20. yüzyıl modern kentinin gerek kenti oluşturan yeni anlayışları gerekse insan yaşamının değişik mekanlar ve ilişkiler içinde ele alınmasını anlatır. Ressamın dışavurumcu üslubu 20. yüzyıl ‘tedirgin’ dünyasının Anadolu kentinde yankı bulmasının ortamı ve dili olarak ilginçtir.               

Ancak, isimleri doğrudan Ankara ve kent yaşamı / peyzajı alanında özel bir yeri hak eden üç büyük usta bu yazımızı taçlandırmalıdır.

Eşref Üren’in (1897-1894) 

modern çağın kent insanının yaşamındaki önemini ele alışına dayalı yaklaşımı, bence, Türk resminde tekdir. İlk kez o, modern Ankara’nın ve kentin günlük yaşamının dinamiğini öne çıkarmıştır. Onun kenti ferah, insanlara geniş alanlar sunan, doğa ile her ölçekte ilişki içindedir. Sokaklar dinamik ve canlıdır. ‘Sıradan’ yapılar, resminin temel biçim ve renk zenginliğinin en önemli parçasıdır.  Renk ve fırça kullanımındaki rahatlık ve dinamizm, renk dokularının canlılığı çağının hız ve akışkanlık dolu yaşamına da uygundur. Resim dili izlenimci ilkelerin kente dair dokunuşlarını anımsatır, ama daha ‘çalak’, daha özgür ve dışavurumcu etkiler de taşır. Onun kentleri ‘uyumamaktadır’, peyzajı ‘asude’ bir su çevresi değildir. Kentin hızlı yaşamının insana öncelik veren düzenlenmesinin ‘ferahlığını’ taşımaktadır.

Türk resmine ve özellikle kent resmine yepyeni bir yaklaşım getiren diğer usta isim, bence, kuşkusuz İhsan Cemal Karaburçak(İ.C.K.)’dır (1898-1970)

.

O, sadece Türkiye’de değil dünya resminde bile özel yeri olacak bir ressam olarak ele alınabilir; zaten gören de görüyor. İlk kez o, Türk resminde tamamen kendine ait bir resim dili oluşturan ressamdır. Karaburçak modern kentin 24 saat yaşayan bir organizma olduğunu gören / bilen / hisseden bir ressam olarak Ankara’nın ‘gece izlenimlerini’ kendi resim dünyasının oluşmasında temel almıştır. Ankara’nın gece resimleri gerek tamamen kendine has ve soyut / sembolist bir resim dili duyarlılığı geliştirdiği için gerekse bunu yaparken yarattığı özel renkler ve renk kompozisyonları ile Türk resminde ayrıcalıklı bir yeri hak eder. Bugün sanat dünyamızda ‘Karaburçak moru’ diye bir renge ismini verecek kadar önemli ve küresel çapta bir ressamdır. Onun Ankara kent peyzajları / imgeleri / sembolleri ve figürasyonu resim tarihimizde başlı başına bir bölümü hak etmektedir.

Tabii ki, bu genel anlatıda Nevzat Akoral’dan (1916-2016) 

söz etmeden geçemeyiz.Yukarıda sunulan iki ustadan çok daha farklı bir yaklaşımı olduğu kuşkusuz. O, Türk resminde, kendi kuşağı içinde, kent konusunu insan odaklı ele alan en önemli, belki de tek ressam olabilir. Kentte yaşamanın çok katmanlı, bazen hiç göz önünde olmayan mekanları, insanları, olayları onun kenti ele alışının temelidir. Genelde Türk resminde ‘ıssızlık’ anlamına gelen kış resimlerinde bile çocuklar, kediler ortalarda dolaşırlar. Kışın sıcaklığını hissedersiniz. Bu zengin dünya içinde ‘kenti’ ele alışı da lirik ve yumuşaktır. Onun kent resimleri insan / kent ilişkisinin nasıl iç içe geçtiğinin, modern kentin sunduğu çok seçenekli yaşamın insan merkezli oluşumunun anlatımıdır.                                                                        

Bunu oluştururken, kurguladığı güçlü ve renkli paletinin nedeni kuşkusuz lirik doğasıdır. Benim ‘kuzey kutbum’dur kendisi… Aldığı resim eğitiminin güçlülüğünü insancıl bir yorumun arkasına koyan Akoral, bence, resmin Behçet Necatigil’idir. Günlük kent yaşamının o ince sızısı, sevileri, dikkat çekmeyen ama yaşamı usulca ören o bütünlük Akoral’ın tablolarında birer senfoniye dönüşür. Akoral bize kentin o hiç dikkat çekmeyen olmazsa olmazlarını sunar. İnsan ilişkilerini, sokakta oyun oynayan çocukları, hastane koridorlarında, terminallerde bekleyen insanları, sokaklardaki hayvanları ve kent doğasını…Ve ‘satranç kahvehaneleri’ndeki o küçük figürlere kişilik vererek yansıtmayı bu ülkede tek başaran ressam olduğunu düşünürüm. Bana nedense Paul Cezanne (1838-1906) ‘iskambiloynayanlar’ının‘bize aitolanı’nı yapmış gibi gelir. Akoral bize kentin bir tür yaşam haritasını çıkarır, yaşarken farketmediğimiz tüm detaylar onda bütünleşir. Ne yazık ki, ‘modern kent’ kavramını içselleştirememiş ortamımızın Akoral’ın dünyasını halen de anlamadığını düşünürüm. Akoral bize çok ama çok özel bir ‘Ankara ve kent’ sunar.

Söz konusu ressamlar genelde ‘tek tek’ ele alındı. Ama, bir de, Ankara’yı, kuşaklar arası bir bütünlük içinde ele almış, bir ekole dönüşmüş, bambaşka bir gruptan önemle söz etmek gerekiyor. Bu grup, Ankara Kent Resminde üç ayrı yaş kuşağından oluşan bir süreci anlatır. İlk kuşak / orta yaş kuşağı / genç kuşak olarak tanımladığım, birbirlerinden beslenen, ama Ankara’nın başka dönemlerinde var oldukları için gerek konu gerek resim anlayışı olarak farklılıklarını birbirlerine eklemiş bir oluşumdan söz ediyorum.

Bu ilk kuşak grubun öncüsü Prof. Turan Erol(1927-2023) ,Lütfü Günay(1924-2020)

ve Fethi Arda(1934-1996)

  ile somutlaşabilir.Bu kuşağın temsilcisi, Prof. Turan Erol’dur.Yani‘hocaların hocası’; ismi Ankara ile bütünleşmiş bir usta. O ve arkadaşlarının Ankara resimleri, öncelikle 1960-90’lararası gecekondularındaki yaşamı, kömür depolarını, günlük yaşamı ve kirli havası ile Ankara’nın değişik zaman dilimlerini kendi geliştirdikleri konu, renk, desen ile ele alır. Onların yaklaşımı -daha önce ele aldığım ilk üç ustadan farklı olarak- Türkiye’de başat olmaya başlamış kapitalist sistemin içindeki Ankara’nın dramatik çelişkilerinin ‘öbür yüzünü’,daha çok nesne ve yapılar üstünden sunumudur. Döneminin sosyal uyanışının izlerini taşıyan bu resimler hem konu hem resmin kendi ögelerini geri plana atmadan sundukları ortam Türk resminde bir ekole dönüşmüşlerdir. Bu akım kuşaklar arası bir ‘kent’ yorumunun bütünlüğünü de gösterir.

İlk kuşak, dönemlerindekikentin ‘toplumsal çelişkileri’ olan gecekondular, dışlanmış yaşam çevreleri, kömür satış yerleri, at arabaları ve benzerini ele alırken, orta yaş kuşağına geçişi sağlayan bir ustadan da söz etmek gerekiyor. Prof. Hasan Pekmezci(d.1945)

]iki kuşak arasında gününün     toplumsal koşulları içinde ‘kent / insan / özgürlük’ çerçevesine eğilen çoğulcu / dışavurumcu / simgesel değerleri öne çıkaran yapıtlar üretir. Onun resmindeki kent anlayışı ve açılımı, orta yaş kuşağının kendi yaklaşımlarını ortaya koymasına da bir kanal oluşturur. Hasan Pekmezci resmi, ilk kuşağın ‘farklı’ ismi olan Nevzat Akoral yaklaşımının insanı önemseyen yaklaşımını yeniden gündeme getirirken, ağırlığını kentin toplumsal yapısında ortaya çıkan çatışkanlıklara ve çoğulcu ilişkilere vermektedir.

Grubun orta yaş kuşağınıSöbütay Özer(1949-2007) 

 Nihat Kahraman (d.1950) 

ve Habip Aydoğdu [d.1951) oluşturur

Orta yaş kuşağı Pekmezci/ Akoral’ın kente bakışının yeniden yorumlandığı bir yaklaşımı benimser ve 20. yüzyılın son çeyreğinin Ankara merkezli oluşumlarının ‘insan / olay / etki’ sarmalındaki dünyasına yönelik sinyaller verirler. Resim dilinde çağdaş dünya resmi ile dialog kuran bir yaklaşımı benimserler. Bu kuşakta SöbütayÖzerdaha lirik bir söyleme yakındır. O da kenti çoğulcu bir yapının sunum sahnesi gibi irdeler, ama araçları ilk kuşağa daha yakındır. ‘Arada kalmışkentin’dolmuşları, bisikletleri, sokak oyunları ortaya çıkar. Öte yandan, 1980- 2000 döneminin kentlerde yoğunlaşan toplumsal olayları ve bunların bireysel yaşamlardaki etkilerini ele alan Habip Aydoğdu ve Nihat Kahraman ise ‘soyutlanmış kent imgeleri’ içinde bize kent yaşamının nerede ise kaleydoskopik görüntülerini sunarlar. Her ikisinin de resim dili ve anlayışı dışavurumcu ve dinamiktir. ÖzellikleNihat Kahraman’ın dünyası çoğulcu ve ansal farklılıkların çakışması / çatışması üstünden çağdaş kentin çok katmanlı yeni yapısını bir çizgi roman estetiği içinde sunar deşifre eder.

Grubun genç kuşağı olan Lütfü Özden (d.1974)

 ve Mehmet Ali Doğan(d.1970) 

ise kendi yaş kuşaklarının kente ve kentin yarattığı oluşumlara yönelik yeni bakışınıaktarırlar.

Lütfü Özdeno güne kadar Türk kentlerinin imgeleminde gözükmeyen ve kent kurgusunda pek de göze batmayan, yepyeni bir kent estetiği üstünden kent okumaları yapar. Kent mobilyaları, havalandırmabacaları,kent altyapısının estetiği ve benzerlerinin kompozisyonlarını resminin konusu kılar. Mehmet Ali Doğanise, 20. yüzyılın başında sanayileşmenin ve yeni neo-liberal post-modern dünyada insan eli ile yaratılan kent ile doğanın olan sorunlu ilişkilerini karmaşık geometriler ve dokularla çakıştırdığı / çatıştırdığı bir resim dili oluşturur. Bu kuşak daha önce somut gözükenin üstünden yaratılan betimlemeler yerine arka planda yaşananın ortaya çıkmaya başlayan sonuçları / sorunları ile resimlerini kurgulamaktadırlar. Daha insan odaklı daha doğa odaklı bir resim dili… Geçmişe göndermeleri de doğa-insan ilişkilerini irdelemeye dayanır.                      

Böyle bir kuşaklar arası  süreçaktarımının / anlatımının Türkiye kent resminde başka bir örneği de yoktur.

Öte yandan,özellikle 2000’li yıllarda ülkenin değişen anlam kodları ve dünyanın değişmekte olan düşünce iklimi, olanı irdeleme, çözümleme ve yeni bir estetik için uğraşa giren Ankaralı hareketlerden farklı olarak ‘geçmişe sığınmayıyeniden özleyen’ ‘yeni oryantalist’ bir resim anlayışı İstanbul merkezli olarak yeniden canlanmıştır.

Alıcısı da olan bu ‘yeni oryantalist’ anlayış, ‘yeni köye eski adet’ getirmektedir. Tipik sağ düşünce ve davranışın değişimden kaçınan ve ‘sağlamcı geçmişe’, geçmişin kodlarına sığınmayı seçen bu akım açıkçası ‘21. Yüzyıl Oryantalizmi’ olarak önümüzdedir. Bilinen İstanbul peyzajları, nerede ise yüz yıl sonra aynen gündeme taşınmaktadır. Boğaziçi peyzajları, tarihi yarımada, camileri, Galata köprüsü, İstiklal caddesi ve tramvay… En yaşlıları ve popülerleri Prof. Devrim Erbil’in (d.1937) İstanbul panoramik çalışmaları olmak üzere, pek çok genç isim yeniden ve yeniden ‘oryantalist İstanbul’u satmaktadır. Bu nostaljide tabii ki bazı ‘zaman içinde değişen’ yeni kent manzaraları da yer alır. Eski ahşap evli sokakların yerini apartmanlar alsa da oryantalizm oradadır. Çok konjonktürel olan bu süreç geride gene bir tortu bırakacak. Bu ‘kaçış resimleri’ bizim kent ile olan hastalıklı durumumuzu göstermek için var olacaklar kanımca. Ama sadece belgeler olarak….

Sanıyorum, resim tarihimizde, Cumhuriyet’in kuruluşundan sonraki İstanbul merkezli / etkili Türk resmi ‘belge’ anlamında bir değer taşıyacaktır. Ama Cumhuriyet’in ilk yüzyılının ‘kent resimleri’ Ankara kaynaklı olarak ulusal ve küresel resim dünyasında -oryantalist baskılara karşın- değerini gösterecektir. Şimdi içe kapalı yaşanan kültür dünyamızın küresel açılımları arttıkça bunun anlaşılacağını düşünmekteyim.                                          

İyi ki ‘Ankara kent ressamları’ var. Onlar bugünün de, geleceğin de onurlu bileşenleri.                                                                                                      

Not:

Makalenin ilk bölümü Zorba Dergisi’nin Ağustos 2025 sayısında ‘Dünya ve Türk Resminde Kent ve Ankara’nın Kent Ressamları-1’ olarak yayınlanmıştır.

Yazıda kullanılan resimler ve otobiyografik bilgiler için internetteki açık kaynaklardan yararlanılmıştır.